در خدمت و خیانت صنعت نفت

هفته گذشته در دومین کنگره راهبردی نفت و نیروی ایران، معاون اول رئیس جمهور با بیان اینکه توسه‌ی ایران بدون درآمدهای نفتی امکان پذیر نیست، تاکید کرد که در ایران هیچ موضوعی مهمتر از نفت و گاز برای توسعه کشور نیست. بدون شک صنعت نفت یکی از بحث برانگیز ترین موضوعات در دهه‌های اخیر در ایران است. برخی با ستایش از آن، پیشرفت‌ها و دستاوردهای کشور را مدیون درآمدهای نفتی می‌دانند و برخی دیگر نیز، با تاکید بر زوایای پنهان این صنعت، نفت را عامل اصلی مشکلات ایران به حساب می‌آورند. افزایش ناگهانی قیمت نفت در سال ۱۹۷۳ میلادی، زمینه را برای محمد رضا پهلوی فراهم کرد تا به خواست‌هایش تحقق ببخشد و بنابراین سرآغاز برنامه‌ی وی برای مدنیزاسیون ایران شد. ایجاد صنایع مختلف برای تغییر سبک زندگی سنتی مردم -که بیشتر مینی بر کشاورزی، دامپروری و صنایع کوچک بود- به سبک زندگی مدرن و رشد افتصادی چشمگیر ایران همه مدیون صنعت نفت بود. اما این شمشیر دو لبه روی دیگر خود را نیز به محمد رضا نشان داد: افزایش درآمد و قدرت خرید مردم به همراه افزایش واردات و در نتیجه تنگ تر شدن عرصه برای تولید کنندگان داخلی، منجربه بالا رفتن نرخ تورم و بحران اقتصادی شد و زمینه را برای سقوط حکومت پهلوی فراهم کرد. چنین شرایطی طی دوره دوم ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد دوباره گریبان اقتصاد کشور را گرفت و سبب بروز نارضایتی مردم در آن دوران شد. از طرف دیگر اتکا به درآمدهای نفتی علاوه بر اینکه سبب وابسته شدن اقتصاد به نوسانات قیمت نفت -و بنابراین وابستگی آن به عوامل خارجی- می‌شود، همچنان قدرت پول را در دست دولت حفظ می‌کند. به عبارت دیگر درآمدهای نفتی با محدود کردن عرصه‌ی صنعت و اشتغال برای فعالیت‌های خصوصی از طرفی به حجیم شدن هر چه بیشتر دولت -بعنوان مثال دولت مجبور است بار اشتغال زایی را با استخدام بیش از نیاز در شرکت‌های دولتی بر دوش بکشد- می‌انجامد و از طرف دیگر در نبود نهادهای نظارتی مناسب، انباشت پول زمینه‌ی فساد گسترد‌ه‌ی مالی را فراهم می‌کند. البته دولت تدبیر و امید برای آزاد شدن از درآمدهای نفتی چاره جویی‌هایی نیز کرده است. بعنوان مثال صندوق نوآوری و شکوفایی بعنوان یکی از زیر مجموعه‌های دولت بطور جدی به گسترش شرکت‌های دانش بنیان اهتمام کرده است. اما هنوز مشکلات بسیاری وجود دارد: در آخرین گزارش بانک جهانی در سال ۲۰۱۶، با اشاره به صعود ۱۲ پله ای ایران در رده بندی جهانی فضای کسب و کار، اعلام شد که کشور ما در میان ۱۸۹ کشور، رتبه ۱۱۸ را بدست آورده است که به هیچ وجه مناسب نیست و شیرینی درآمدهای نفتی برای دولت‌ها، به تلخ کامی صاحبان صنایع و کار آفرینان منجر شده است. دولت باید خود را هر چه کوچک‌تر کند و در این راه بها دادن به فعالیت‌های اقتصادی خصوصی اهمیت ویژه ای در حداقلی شدن دولت‌ها دارد. این امر علاوه بر تاثیر در اقتصاد و منجر شدن به بهبود فضای کسب و کار، برای تحقق دموکراسی و دوری از توتالیتاریسم نیز ضروری است. اما همانطور که مشهود است تا به حال صنعت نفت با تبدیل شدن به مهمترین منبع درآمد ایران، راه را برای اصلاح قوانین به منظور گسترش خصوصی سازی بسته است. از همین منظر، دل کندن از این درآمدها می‌تواند زمینه را برای روی آوردن به استعدادها و توانایی‌های داخلی فراهم کرده و در نتیجه گام‌های لرزان ملت ما به سوی مردم سالاری را نیز قوت ببخشد.