پس از عاشورا به روایت محمد رضا حسینی بهشتی
موسسه مطالعات دین و اقتصاد در نشست هفتگی خود میزبان دکتر محمدرضا حسینی بهشتی، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران بود تا این استاد فلسفه با نگاهی اندیشمندانه به تحلیل وقایع پس از عاشورا بپردازد. دکتر بهشتی در ابتدا با اشاره به شهر کوفه بعنوان اولین منزل کاروان اسرا به ذکر ویژگی‌های این شهر پرداخت و گفت: شهر کوفه از ابتدای زمان تاسیسش فراز و فرودهای بسیاری را گذرانده است. این شهر در سال ۱۷ هجری به دلیل نزدیکی با ایران و ضرورت وجود پشتوانه در جنگ اعراب با ساسانیان، توسط سعد بن ابی وقاص بنا شده است. شهر کوفه از ابتدای تاسیس شهری نظامی و پادگانی بوده است و مکان‌یابی این شهر بر اساس پرتاب تیر توسط یک مرد بوده است که در محل فرود تیر اولین خانه‌ها ساخته می‌شوند. وی در ادامه به ملاقات فرزدق با امام حسین در مکه اشاره کرد و افزود: فرزدق پس از جستجو به خیمه‌ی امام حسین وارد می‌شود. پس از سلام و احوال پرسی امام درباره‌ی اوضاع کوفه از فرزدق پرسش می‌کند که وی در جواب می‌گوید: من جماعتی را ترک کردم که قلب‌هایشان با توست اما شمشیرهایشان علیه توست. دکتر بهشتی تحلیل دوگانگی موجود در شهر کوفه را بسیار حائز اهمیت دانست و تاکید کرد که بازسازی فضای آن زمان تا حدی که بر اساس اسناد مقدور باشد، می‌تواند برای ما بسیار آموزنده باشد. از نگاه دکتر بهشتی رویارویی یمنی‌ها و اعراب با سابقه‌ی تاریخی بسیار متفاوتشان در کوفه نیز، باعث ایجاد ترکیب جمعیتی متفاوتی در این شهر شده بود. ویژگی پر اهمیت دیگرکوفه نیز، پایتخت شدن این شهر در زمان امیر المومنین است. امام علی در مواجهه با اصرار مردم و با بی میلی حکومت را می‌پذیرد زیرا حضور مردم و درخواستشان برای بیعت را تکلیفی بر دوش خود می‌دید، امام حسین هم در چنین شرایطی قرار گرفته بود و خود را در برابر درخواست‌های مردم کوفه متعهد می‌دید. به عبارت دیگر دریافت نامه‌ها و دیدار کسانی که از کوفه می‌آمدند، تا جایی که امکان داشت و در توان امام حسین بود، برای ایشان تکلیف ایجاد می‌کرد: تاسیس یک جامعه‌ی عادلانه بر اساس مبانی ارزشی دینی. اما پس از اینکه در کربلا امکان تحقق این هدف از دست می‌رود، امام تکلیف دیگری را عهده دار می‌شود: حفظ کرامت دین. بر همین اساس است که در شب عاشورا ایشان با یاران خویش اتمام حجت می‌کند، زیرا هدف سپاهیان یزید را قتل خود می‌بیند. دکتر بهشتی در ادامه با نقد دیدگاه متعلق دانستن دین به عرصه‌ی خصوصی توضیح داد که عرصه‌ی عمومی گویی امتداد خود افراد است و جدایی دین در حوزه‌ی عمومی و خصوصی در تفکر اسلامی جایی ندارد. وی در ادامه با اشاره به اینکه ورود کاروان اسرا به شهرها گویی اشتباه استراتژیک حکومت بنی امیه است گفت: گذر کاروان اسرا از بیست تا سی و پنج منزل- بر اساس روایات متفاوت تاریخی- باعث انتشار پیام عاشورا و مظلومیت یاران امام حسین در شهرها می‌شود. واقعه‌ی عاشورا به لحاظ ابعاد در برابر دیگر وقایع این چنینی در تاریخ، گستردگی زیادی ندارد اما عبور کاروان اسرا و رویارویی مردم شهرها با اسرا باعث انتقال پیام امام حسین در چنین ابعاد گسترده ای می‌شود. البته در هر یک از شهرها واکنش مردم با شهرهای دیگر متفاوت است، بعنوان مثال در تکریت با وجود سنی بودن اکثریت مردم، واکنش به حضور کاروان اسرا بسیار منفی است و شهر در غم و اندوه فرو می‌رود. هدف سپاهیان یزید ایجاد رعب و وحشت برای پیشگیری از تکرار چنین وقایعی و نیز به رخ کشیدن این پیروزی در میان مردم بوده است اما به نظر می‌رسد نتیجه عکس آن چیزی که مورد انتظارشان بود رقم می‌خورد. دکتر بهشتی از ضرورت مطالعه‌ی واقعه‌ی کربلا از زوایای مختلف نیز سخن گفت و تاکید کرد که علاوه بر مایه‌های عقیدتی، مسائل سیاسی و اجتماعی‌ای مانند اختلافات قبیله‌ای نیز در این حادثه دخیل بوده اند. بی خبری و غفلت مردم از واقعه‌ی عاشورا و خانواده‌ی پیامبر نیز از دیگر نکاتی ست که باعث ایجاد فاجعه‌ی عاشورا می‌شود. اما در آخرین منزل کاروان اسرا، امام سجاد در جمع مخالفان و در میان هجمه‌ی توهین به اهل بیت درخواست سخنرانی می‌کند. ایشان در خطبه‌ای با فصاحت و بلاغت از تبار خود سخن می‌گوید و در نهایت با شناساندن خود و اهل بیت پیامبر به مردم- که در بی خبری و غفلت بوده اند- در نهایت نگاه‌ها را تغییر می‌دهند. در پایان نیز بار دیگر دکتر بهشتی از اهمیت مطالعه‌ی همه جانبه‌ی واقعه‌ی عاشورا که سرشار از آموختنی‌های بسیار برای بشر امروزی است سخن گفت و تاکید کرد که تازه و زنده باقی ماندن پیام کربلا تا به امروز، نشانه‌ای بر عظمت این حادثه است.
