عالی‌نسب با مطالعه علم اقتصاد به قدرت احکام اسلامی پی می‌برُد

مؤسسه دین و اقتصاد به مناسبت هفته دفاع مقدس که برای گرامی‌داشت یاد روزهای دفاع جانانه ملت شید ایران در برابر رژیم بعثی صدام حسین به ایران نام‌گذاری شده است، فرصتی را فراهم می‌کند که به شرایط آن دوران از لحاظ اقتصادی و سیاسی و مدیریتی پرداخته شود. بنا بر این زنجیره‌ای از سخنرانی‌ها و نشست‌های علمی در اینمؤسسه برگزار می‌شود که در خلال آن‌ها تجارب کشورداری و مدیریت در بحرانی‌ترین دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی را که با رهبری حضرت امام خمینی و مدیریت نخست وزیر و دولت دوران دفاع مقدس به دست آمده است مورد بررسی موشکافانه قرار بگیرد. روزنامه جهان اقتصاد به دلیل اهمیت تاریخی و ضرورت یادگیری نهادهای متولی برنامه‌ریزی و اداره امور کشور و نیز نسل‌های پرسشگر امروزی، خود را مکلف به انتشار محتوای این نشست‌ها به طور مشروح می‌داند. نشست روز پنج شنبه اول مهر ماه این مؤسسه از این مجموعه نشست‌ها، به رونمایی از کتاب "میِر نامیرا" اثر پژوهشی آقای دکتر میکائیل عظیمی درباره زندگی و فعالیت‌های اقتصادی اجتماعی استاد فقید میر مصطفی عالی‌نسب، مشاور اقتصادی مهندس میرحسین موسوی نخست وزیر دوران جنگ تحمیلی اختصاص داشته است. در روزهای پیشین دیدگاه‌های آقایان دکتر فرشاد مؤمنی ، دکتر علی رضاقلی و دکتر سید محمد رضا بهشتی در باره ویژگی‌های استاد فقید میر مصطفی عالی‌نسب و نیز ویژگی‌های کتاب مورد بررسی با عنوان " میرِ نامیرا" سخنانی گفتند که در چند بخش گزارش مشروح این گفتارها را به نظر شما خوانندگان ارجمند می‌رسانیم. در این بخش از گزارش خبرنگار جهان اقتصاد توجه شما را به بخش دوم سخنان دکتر سید محمد رضا بهشتی استادیار گروه فلسفه دانشگاه تهران و مدیر گروه فلسفه فرهنگستان هنر در باره این شخصیت چند وجهی و اثرگذار دوران دفاع مقدس جلب می‌کنیم: دکتر سید محمد رضا بهشتی در باره اشنایی مرحوم عالی نسب با مفاهیم دینی گفت: می‌دانید که آقای عالی‌نسب در اقتصاد با مباحث دینی نیز آشنایی بسیار خوبی داشتند. مرحوم آقای بروجردی تقلید در مسائل اقتصادی را برای ایشان حرام کرده بودند، این به این معنا بود که ایشان در این مسائل نیازی به تقلید از امثال ما ندارد. پس به لحاظ آشنایی با اقتصاد در چارچوب ملاحظات این حوزه‌ این‌گونه است. گذشته از این نظریات اقتصادی و تاریخی‌ی نظریات اقتصادی قدم به قدم سعی کرده است که تا جایی که می‌شود نکاتش را آشکار کند. جالب است که وسط میدانِ عمل این علاقه را این‌گونه دنبال کرده و بعدش هم این وجه‌ش هم بود و خود ایشان می‌گوید من سعی کردم از ارسطو بیایم جلو و ببینم چی هست مسائل ما و با اقتصاد آشنا شوم و مکرر می‌گفتند به مکتب تاریخی که رسیدم سه سال تأمل کردم. نکته‌ی مهم باز در این بود که می‌گفت: من که به ظهور ارزش‌های اقتصادی معتقدم و نسبت به بعضی چیزها هم فوق‌العاده حساس بود از جمله ربا که فوق‌العاده حساس بود از جمله آخرین دیدار به ما می‎‌گفتند که مشفقانه به مسئولان کشور یادآوری کرده و بگویید که ربا حرام است. این حساسیت‌هایی بود که ایشان داشتند حضور ارزش‌های دینی در اقتصاد و جالب بود که چند بار ما از ایشان شنیدیم گفتند من به این ارزش‌ها از سمت ِدینی نرسیدم از آن طرف آمدم! من که می‌گویم به نظر ِمن ربا واقعا هم باید حرام باشد نه از نظر دستور دینی که باید حرام باشد نه، از سمتِ اقتصاد آمدم و با لحاظ کردن مساله ضرورت بقا و بالندگی جامعه است که به لحاظ فنی درباره ربا می‌گویم حرام است. می‌گفت من این‌ها را از آن طرف رسیدم. نه از این طرف که به عنوان ِ ارزشی بخواهم تحلیل کنم بلکه از جانب اقتصاد. استادیار گروه فلسفه دانشگاه تهران در ادامه گفت: همان نکته‌که می‌خواستم اشاره کنم همین مسئله بود که کوتاه اشاره کردم، در گوشه و کنار سال‌های آخر با گوشه و کنایه گفته می‌شد که اگر آقای عالی‌نسب مطالعه ای دارد،سوابقی دارد، با اقتصاد ایران آشنایی‌ای دارد ولی تحلیل نظرات ایشان در گوشه و کنار مخصوصا از جانب کسانی که به نحوی خیلی موافق طرز نگاه ایشان و یا مشی عملی‌شان هم نبودند و بعد هم وارد عرصه‌ی اقتصاد سیاسی شدند مطرح می‌شد که این حرف‌ها کهنه شده است. وی افزود: من می‌خواهم چیزی را عرض کنم که از نزدیک برای من مشهود بود این بود که چطور فردی به‌رغم این‌که فهمی دارد از اقتصاد آن هم در این سطح کلان که این فرد قدم به قدم از گدشته سعی کرده طرحی ارائه دهد که سعی کرده در آن نسبت به تحول‌ها نسبت به دگرگونی‌ها و جزئیات تغییرات را دنبال می‌کرد. برایش جالب بود در سطوح مختلف در حوزه‌های مختلف سروکار داشت. درباره تحولات علمی-فنی آینده و آثاری که بر فناوری و البته بر ارزش ماشین آلات و تجهیزاتی که با قیمت گران وارد کرده بودیم مکرر می‌گفت من با مطالعاتی که انجام دادم متوجه می‌شوم که طولی نخواهد کشید هرچه که ما ماشین‌آلات مختلف در کشورهای جهان تولید کنیم این‌ها را در آخر باید در دفاتر حسابداری ذیل عنوان IRON وارد کنیم یعنی این‌که در حد قراضه‌های بی‌ارزش خواهند شد! برای کسی که با چه علاقه‌ای تک تک این و سیله‌ها را برمی‌داشت و به کار می‌برد و مراقبت از این دستگاه‌ها مثل مراقبت از بچه‌های خودش بود، وقتی به چنین دریافتی می‌رسید می‌فهمید چه چیزی می‌خواهید و چه تغییراتی وجود دارد. مثلا این اواخر یادم هست دیدم کتابی کنار دستش بود مطالعه می‌کرد، نوشته بود که چهل اشتباه در حوزه‌ی مدیریت، بعد من شوخی کردم گفتم آقای عالی‌نسب شما نزدیک به هفتاد سال مدیر بوده‌اید الان این‌ها را چرا می‌خوانید شما؟ گفت من می‌خوانم برای این‌که استفاده کنم از آن مبحث. یعنی کاملا ذهنیت این را داشت که حتی در این سن نه تنها در عرصه‌ی نظری بلکه در عرصه‌ی عملی نیازمند مطالعه مستمر است و آمادگی این را داشت که بپذیرد اینجاها اشتباهاتِ من است. برای من خیلی جالب است. نشست روز پنج شنبه اول مهر ماه این مؤسسه از این مجموعه نشست‌ها، به رونمایی از کتاب "میِر نامیرا" اثر پژوهشی آقای دکتر میکائیل عظیمی درباره زندگی و فعالیت‌های اقتصادی اجتماعی استاد فقید میر مصطفی عالی‌نسب، مشاور اقتصادی مهندس میرحسین موسوی نخست وزیر دوران جنگ تحمیلی اختصاص داشته است. در روزهای پیشین دیدگاه‌های آقایان دکتر فرشاد مؤمنی ، دکتر علی رضاقلی و دکتر سید محمد رضا بهشتی در باره ویژگی‌های استاد فقید میر مصطفی عالی‌نسب و نیز ویژگی‌های کتاب مورد بررسی با عنوان " میرِ نامیرا" سخنانی گفتند که در چند بخش گزارش مشروح این گفتارها را به نظر شما خوانندگان ارجمند می‌رسانیم. در این بخش از گزارش خبرنگار جهان اقتصاد توجه شما را به بخش پایانی سخنان دکتر سید محمد رضا بهشتی استادیار گروه فلسفه دانشگاه تهران و مدیر گروه فلسفه فرهنگستان هنر در باره این شخصیت چند وجهی و اثرگذار دوران دفاع مقدس جلب می‌کنیم و در بخش بعدی به سخنان دکتر میکائیل عظیمی پژوهشگر اقتصادی خواهیم پرداخت: دکتر سید محمد رضا بهشتی در باره نوع نگرش مرحوم استاد فقید عالی نسب به مسائل اقتصادی گفت: آقای عالی‌نسب توانسته بود پا به پای واقعیت سیال خودش را بیاید و وفق دهد و به این در فلسفه ما می‌گوییم کلی ِ انضمامی. در کلی ِ انتزاعی شما پایتان را یک قدم بیرون می‌گذارید و بعد استحقاق ِبه مفهوم پیدا می‌کنید و نظریه در سطح دغدغه‌های کلانِ خودش باقی می‌ماند، پایش را از رودخانه‌ی تحول و سیالیت بیرون کشیده‌است و این کار را دارد انجام می‌دهد، در حالی که هنر آن‌جایی است که شما بتوانید در این سطح کلان پا به پای واقعیت حرکت بکنید. و در عین حال به یک رابطه‌ی زنده و ارگانیک بین اجزا دست پیدا کنید. چرا من این را عرض می‌کنم؟ آن‌چه که از موجود ارگانیک انتظار می‌رود همین است، هرلحظه برایش تغییرات پیش می‌آید. داد و ستد دارد، این تغییرات اگر هرلحظه را مقطع بگذاریم برش بزنیم، در آن لحظه غیر از لحظه‌ی قبلی است، پس غیر، غیر، غیر، بله. اما جالب است همه‌ی این‌ها در یک وحدتی است و جاندار همان جاندار سه سال قبل است اگر تجزیه هم کنیم باز وحدتی وجود دارد که در انفصالِ آنی به آنی باز هم می‌توانیم حفظش کنیم، می‌خواهم عرض کنم این رابطه‌ی ارگانیکِ بینِ این اجزا برای یک کلیتی و وحدتی که این جسم ارگانیک را تشکیل می‌دهد. من به عنوان انسان هم "فکر"م زنده است. عالی‌نسب فکرش زنده است و از روبه‌رو شدن با موضوعاتِ آینده ابا ندارد، سعی در نادیده گرفتن جزیات جدید که دارد می‌آید هم نمی‌کند. بعضی‌ها یک جا ایستاده‌اند و واقعیت‌ها را هم به عقیده‌ی خودشان تفسیر می‌کنند و می‌گویند نظر من است و مشکل از خودِ واقعیت است! بله، من واقعا عالی‌نسب را آن‌گونه ندیدم. استادیار گروه فلسفه دانشگاه تهران ادامه داد: من یک ذهن دیدم که در یک سطح کلان می‌ایستد اما به هیچ وجه نه نادیده می‌گیرد تحولات و دگرگونی‌ها را و نه آن‌چنان درآن غرق می‌شد که دیگر نتواند نگاه‌ی از بالا و کلان داشته باشد، در حالی که یکی از الزامات این است که کسانی که این‌گونه نبودند نشستند در سطح تصمیم‌گیریِ کلان. خیلی هم با یکدیگر فرق دارند. من در یکی از جلسات عرض کردم که رفته‌بودم جنگ و در آنجا دیدم که چه‌قدر فرق دارد دیدِ سربازی که آن‌جا نشسته است در سنگر و دید فرمانده‌هان که از قرارگاه فرماندهی می‌کند و چه بسا یک اقدامِ به عنوان سرباز که ممکن است الان کج قلمداد کند اما همان مساله از سطح کلان خیلی تفاوت داشته باشد ولی مهندسی دارد به من می‌گوید عقب بنشین و من بگویم این‌قدر زور زدم این همه آدم کشته شده چرا باید عقب نشینی کنم، می‌خواهم عرض کنم نه آن‌چنان از تحولات بهت زده می‌شد که نتواند فاصله‌ی ارزیابی کننده‌ی این تحولات را حفظ کند و نه آن طور که اگر اشکالی پیش بیاید بگوید اشکال از واقعیت‌ها است و نخواهد خودش را اصلاح کند. دکتر سید محمد رضا بهشتی ادامه داد: این رابطه‌ی زنده و اندام‌وار در اقتصاد در نوع نگاه ِ آقای عالی‌نسب که حاصل تجربه‌ی طولانی از آن طرف، و مطالعات از آن طرف و این‌ها بسترِ عملیِ رو به رشدی که پیدا کردند ترکیبی منحصر به فرد از نگرش ایشان به نمایش می‌گذاشت، این جالب بود و می‌خواهم عرض کنم کی این معلوم می‌شود؟ وقتی این را می‌گذاریم کنارِ نگاه‌های خردبین، ریزبین و آن‌هایی که گم می‌شوند در خرده‌کاری‌ها و ذوق‌زده می‌شود با هر تحولی که بتواند ارزیابی‌اش بکند و مورد داوری‌اش قرار دهد، تعصب هم ممکن است پیدا بکند، نفی گذشته را ممکن است بکند، یا از طرفی یک جاهایی در سطحِ کلان یک جمود فکری پیدا کردند و دیگر این جمود مجالی برای تحول و انگیزه نمی‌دهد. یک ترکیب جالبی ایجاد شده‌بود در آقای عالی‌نسب و این برای من خیلی آموزنده بود، می‌خواهم عرض کنم آیا در یک نوشته‌ای پیرامون آقای عالی‌نسب طولِ یک مسیری در زندگی ایشان را می‌شود این را یک جوری نشان داد؟ نمی‌دانم. یک چنین کاری یک چنین فکری را که عالی‌نسب در مقام نظر داشت را می‌توان به طور درست و کامل به تصویر کشید؟ و آیا ممکن است فکرِعالی‌نسب، مشی عالی‌نسب در مسیرِ چند دهه‌ای تحولات و نحوه‌ی برخورد با تحولات را به طور کامل به نسل‌های بعدی منتقل کرد؟ ای کاش این بررسی‌ها سقف و محدودیت پیدا نمی‌کرد. در این بخش از گزارش خبرنگار جهان اقتصاد توجه شما را به سخنان دکتر میکائیل عظیمی، پژوهشگر اقتصادی جلب می‌کنیم: دکتر میکائیل عظیم در ابتدای سخنان خویش ضمن تشکر از حاضران در این مراسم و به طور خاص آقایان دکتر سید محمد رضا بهشتی، دکتر فرشاد مومنی و استاد علی رضاقلی گفت: هر موقع به مراسم یادبود آقای عالی‌نسب در یازده سال گذشته وارد شدم نمی‌دانم چرا بی اختیار به یاد یکی از نیایش‌های دکتر علی شریعتی می‌افتم با این تعبیر که "خدایا به من زیستنی عطا کن که در لحظه مرگ بر بی‌ثمری لحظه‌ای که برای زیستن گذشته است حسرت نخورم و مردنی عطا کن که بر بیهودگی‌اش سوگوار نباشم". او افزود: می‌خواهم آن‌چه از آقای عالی‌نسب آموخته‌ام یا به تعبیر دیگر سیر خودم را در چند ماهی که درگیر تکمیل و نوشتن این کتاب بودم را با شما در میان بگذارم. چون برای انجام سفارشی که از طرف مؤسسه دین و اقتصاد به من شد و این شانس را داشتم نظر مساعد موسسه جلب شود و این پیشنهاد را به من بدهند با یک چالش بزرگی مواجه بودم. من هیچ‌گاه آقای عالی‌نسب را ندیدم و صدایشان را هم تا همین امروز نشنیده بودم. واقعا من به کسانی که این مستند را تهیه کردند دست مریزاد می‌گویم چون من می‌دانم که پیدا کردن هرچیزی از آقای عالی‌نسب یعنی چه. ایشان بسیار درویش مسلک بودند و اجازه نمی‌داند که چنین چیزی و عکسی از ایشان ثبت شود اما امروز به مدد همت دوستان من برای اولین بار صدای ایشان را شنیدم و بسیار خوشحالم. از یک طرف روایت‌هایی را داشتم که ناظر بود بر پاکی دست، سلامت نفس، دیانت، میهن‌پرستی و دغدغه‌های ملی ایران اما از یک طرف که نگاه می‌کردم ایشان در دوره‌ای زندگی می‌کردند و در زمانه‌ای مسئولیت داشتند که زمانه عجیب و غریبی است. این دوگانه‌ها مدام ذهن من را اذیت می‌کرد اما امروز به جرأت می‌توانم بگویم ثمره چند ماهی که با ایشان زندگی کردم نگاه و برداشت من را نسبت به عملکرد اقتصادی دهه ۶۰ به شدت عوض کرد. دکتر میکائیل عظیمی ادامه داد: من ابتدا اصلا این نگاه را نسبت به اقتصاد نداشتم و بسیار منتقدانه وارد بحث شدم. اگر ما (حداقل من) از عملکرد اقتصادی ایران در دوره جنگ دفاع می‌کنیم به معنای آن نیست که آن دوران بهشت بوده است و آرمان و ایده‌آل‌های ما آن زمان است و می‌خواهیم به آن دوران برگردیم و آن سیاست‌ها نعل به نعل دوباره تکرار شود، نه! در خلال بررسی‌های من سوالی مطرح شد که اگر آقای عالی‌نسب بود آیا سیاست‌های کوپنی را مجددا راه می‌انداخت؟ دکتر مومنی در پاسخ به این دست سوالات مکث تقریبا طولانی و معناداری کردند و بیان داشتند که قاطعانه نمی‌توانند بگویند اما می‌توان گفت که آقای عالی‌نسب باور داشتند به یک سلسله اصول و مبانی‌ای که در هر حال چه از موضع حکومت‌داری و چه از موضع توسعه‌خواهی (که آن‌ها زمان جنگ و غیرجنگ نمی‌شناسد) یک سلسله تاکتیک‌ها وجود دارد که به شدت تابع شرایط است مثلا یکی از آن اصول این است که بین سطحی از معیشت مردم و تحولات اقتصادی نبایست مخاطره‌ای بیاندازیم اما ممکن است کسی این سخن را به شکل دیگری به اجرا دربیاورد. شکل اجرا متفاوت است. لذا این بحث‌ها به هیچ وجه این دغدغه را ندارد که می‌خواهیم به دوره دهه ۶۰ بازگردیم دوره‌ای که سرشار از اضطراب است. صدای آژیر خطر را فقط کسانی می‌فهمند که در سن اول یا دوم دبستان با ترس فرار کرده باشند به پناهگاه مدرسه. اما آن‌چه که وجود دارد نکته مهم‌اش این است که در این کتاب تلاش کردیم که اولا کم و بیش به درک شرایط و فهم آن دوران نزدیک بشویم و دوم آن جهت گیری‌های اصلی را هم بررسی کردیم. شادروان دکتر حسین عظیمی درباره حضورشان در یک جلسه مهم کشوری نقل کرده‌اند که ضریب جینی چند صدم بالا رفته بود که نشان دهنده اندکی بد شدن اوضاع توزیع درآمد بود و نخست وزیر وقت جناب میرحسین موسوی اعلام کرد که اگر چنین چیزی رخ داده باشد من شایسته استعفا دادن هستم. ببینید این غیرت‌ها و حساسیت‌ها به امور راهبردی و جهت‌گیری‌ها مورد نظر ماست. اگر ما در این کتاب بنابر روایت آقای عالی‌نسب بیان کردیم که ایشان دغدغه طبقه فرودست را دارد طرح حمایت و یاد‌آوری اهمیت طبقه فرودست نه صرفا از باب بحث‌های اخلاقی و رمانتیک بازی‌های بدون پشتوانه است بلکه برجسته شدن این مساله حیاتی است که بالا آمدن و تقویت اقشار فرودست در توسعه امری جدی و مهم است. کما این‌که در دهه ۹۰ نهادUNDP در سیاست‌هایش به این نتیجه رسید که باید بر فقیرترین گروه‌ها متمرکز شود. یا در اندیشه جان رالز اگر درست خوانده باشم وقتی بحث به کنترل نابرابری‌ها می‌رسد، بیان می‌کند که بایستی بیشترین منفعت به کم درآمدترین اقشار برسد. این‌جا است که انگشت می‌گذاریم و می‌گویم که این دغدغه‌ها را باید داشته باشیم. این پژوهشگر اقتصادی ادامه داد: اگر عالی‌نسب به اقشار فقیر کمک می‌رساند و برای این امر اهمیت قائل می‌شد و به مسائلی توجه داشت بیشتر از موضوع حاکمیت به ما یادآوری می‌کند که باید نسبت به طبقه فرودست و منافع آنان حساسیت ویژه داشت. این همان مسائلی است که در نظام‌های رفاهی با ادبیات تورهای ایمنی اجتماعی و تامین اجتماعی قابل دفاع است. تور ایمنی اجتماعی هم اگر بخواهیم مثال بزنیم شما این بندبازانی را فرض کنید که هنگامی‌که نمایش اجرا می‌کند اگر افتاد و سقوط کرد درون تور بیافتد نه این‌که به زمین بخورد. در ادبیات نظام‌های تامین اجتماعی یکی مهم‌ترین از استوانه‌های دفاع از حضور این سازوکارهایی در جامعه تورهای ایمنی اجتماعی است. که اگر در کشاکش تحولات نوسانات اقتصادی اجتماعی سیاسی جغرافیایی و طبیعی و ... زندگی مردم دچار تغییر شد مردم از یک حداقلی اطمینان داشته باشند. او گفت: عالی نسب مرد هنرمندی بود. نه بدین معنی که نقاش بودند بلکه با استفاده از بحث جان نویل کینز که به اقتصاد را به سه دسته اثباتی و دستوری و هنر تقسیم می‌کرد که مبنی بر این‌که چگونه بین واقعیت‌های موجود و بایسته‌های نظری ارتباط و پیوند برقرار کنیم که فقط با کتاب خواندن این بر نخواهد آمد بلکه یک هنرمندی و آغشتگی نیاز دارد. می‌بایست دامن انسان به خیسی واقعیت تَر شود. باید ذهن و طرز فکرمان با مباحث نظری و شناخت عمیق جامعه خود گره خورده باشد. که بخشی از صحبت‌ها را دکتر بهشتی مطرح کردند و از این مطالب می‌گذرم. بحث بعدی این است که آقای عالی‌نسب حتی یک قرص را بدون تجویز پزشک مصرف نکردند و این به معنای علم محوری قاطع در تصمیم‌گیری و تخصیص منابع است. تصور می‌کردند که در تمام سال‌های دهه ۶۰ مشاور بوده اند و با سران دولت‌ها در زمان جنگ به بحث می‌نشیند. این نکته‌هایی که مدام اشاره می‌کند به گره گشایی‌های استراتژیک است و نه حل مسائل ساده که برای آقای عالی‌نسب پیش پا افتاده بوده است. خاطره ای دیگر نیز تعریف می‌کنند درباره تصمیم گیری درباره نرخ ارز بعد از زمان جنگ و دولت آقای رفسنجانی که اختلاف نظری بوده و از آقای عالی‌نسب می‌خواهند گزارشی تهیه کنند و رئیس بانک مرکزی وقت گزارشی تهیه شده و از سوی مرحوم عالی‌نسب بیان می‌شود برای مسائل ایرانی راه حل‌های ایرانی می‌طلبد که مرحوم عالی‌نسب در ارائه راه حل‌های بومی با استفاده از تجارب جهانی یک استثنا بود. این بحث از آن جاهایی است که باید راجع به آن خیلی فکر کنیم. در زمانه ای که جامعه به تعبیرمرحوم حسین عظیمی دچار مرگ مغزی و یا تعبیر دکتر مومنی دچار ازکارکرد افتادگی شده است، عالی‌نسب یادآور یک‌ سری مسائل مهمی است که نباید آن‌ها را فراموش کنیم. اجازه بدهید در این وقت کم از تمام کسانی که در این سال‌ها من را در نوشتن این کتاب یاری رسانده‌اند تشکر کنم. قطعا کسانی که وقت گذاشتند و مصاحبه‌هایی با کمک مؤسسه شکل گرفت. از آقای دکتر مومنی و رضاقلی تشکر کنم. و آقای دکتر نجفی عضو هیئت علمی دانشگاه رازی کرمانشاه تشکر می‌کنم که ویرایش این کتاب را انجام دادند. بعنوان پایان عرایضم این جمله یا نیایش دیگری از مرحوم دکتر شریعتی را می‌گویم: "خدایا مرا از همه فضایلی که به کار مردم نیاید مصون‌دار و به جهالت وحشی معارف لطیفی مبتلا مکن که در جذبه احساس‌های بلند و اوج معراج‌های ماورا فرق گرسنگی را در عمق چشمی و فرق کبود تازیانه را بر پشتی نتوانم."