به یاد چهره مردانه سینمای ایران

کودکی هشت نه ساله با پدر در سالن سینما نشسته و مسحور «جواد آقا» فیلم بی بی چلچله شده بود. خشونت او با پسرک جوان فیلم، کامیونش و مرگ دلخراشش همه کودک را تحت تاثیر قرار می داد. فیلم که تمام شد پسر از پدر پرسید: اسم واقعی جواد آقا چیست؟ پدر گفت: داود رشیدی! آن چهره مردانه و با وقار با صدای پرطنین و گوش نواز با این نام پیوند خورد. بعدها آن نام را در نقش های بسیاری در فیلم ها و سریال ها دید: آقا حسینی کندو، رضا شاه کمال الملک، مفتش شش انگشتی هزار دستان، مستوفی الممالک کوچک جنگلی، خوجه ممد شیلات، فضل بین ربیع ولایت عشق، عباس صفاری گل های داودی، رییس جمهور ایندولند یکی از این روزها، ابن جبله امام علی، عمروعاص تنهاترین سردار و غیره. هر کدام از این نقش ها دنیایی متفاوت را نشان می داد. شخصیت های بزرگ سیاسی و تاریخی ایرانی و عرب و شخصیت های ساده روستایی، مردان شهری طبقه متوسط و یا پلیس تاریخی و رییس جمهور تخیلی؛ اما در همه آن ها همان چهره مردانه و باوقار می درخشید. انگار داود رشیدی از خود به عنوان یک بازیگر منشوری ساخته بود که زندگی انسان ها را در گستره زمان و مکانی وسیع از آن می تاباند. از این رو می توان گفت زنده یاد استاد داود رشیدی بازیگری مولف بود. می شد تجلی زندگی های بسیاری را در چهره مردانه او دید. چه او زندگی ها را پس از عبور دادن از هزار توی تکنیک های بازیگری و فن بیان و حرکت، با صداقت و بی کم و کاست و زواید، با ابزار بدن و چهره اش به مخاطب می نمود. هم آقا حسینی و فضل بین ربیع و هم جواد آقا و مفتش به شکلی باور پذیر و زنده در برابر چشمان مخاطب پدیدار می شد و هم خود داود رشیدی. شاید به این دلیل بود که او هیچ گاه نقش تکراری بازی نکرد و هر بازی او در هر فیلم و سریالی و تئاتری نو می نماید؛ حتی در کارهایی که چندان ارزش هنری ندارند و حتی در نقش هایی که بسیار خوب ایفا نکرده است. اما در همه آن ها عین نقش است و عین آن زندگی که روایت می کند. این ویژگی استاد را به حد یکی از مهم ترین بازیگران ایران و نام او را به یکی از نام های فراموش نشدنی فرهنگ ایران تبدیل می کند. شاید نشود ایرانی را یافت که نام و چهره او را نشناسد. در دلایل این نام آوری علاوه بر چهره مردانه و باوقار، صدای گوش نواز و پرطنین، مهارت بالای بازیگری، و نقش ها را عین خود کردن چند مولفه دیگر هم وجود دارد. اول این که داود رشیدی دانش هنری بالایی داشت. آموزش دیده بود. زبان خارجی می دانست و در یک کلام هنرشناس بود. به یقین پشتوانه تئاتری او سهم ارزنده ای در این دانشمندی داشت. تئاتر هنر عمیقی است و بی دانش روی صحنه رفتن بدجوری توی ذوق می زند. فیلم سینمایی و بدتر از آن سریال های تلویزیون را می توان با ترفندهای مختلف بدون دانش هم ساخت. آن قدر جذابیت چشمی و گوشی در این دو رسانه وجود دارد که می توانند جای دانش را بگیرند. اما در تئاتر فقدان دانش فقدان همه چیز است. یک مثال ساده این بحث را روشن می کند. اگر بازیگری دانش ادبی نداشته باشد و قادر به تلفظ صحیح واژه ها نباشد نمی توان با ترفندهای مختلف سینمایی و تلویزیونی عیبش را پوشاند. بازیگر تئاتر باید ادبیات را بسیار خوب بداند. داود رشیدی از جمله بازیگران دانشمند ایران بود. ذکر این نکته البته خالی از لطف نیست که همه بازیگران ایرانی در تراز او به اندازه داود رشیدی باسواد و دانشمند بوده و هستند. دومین مولفه نام آوری داود رشیدی استمرار کارهنری او بود. او هنرمندی حرفه ای بود. سال ها در تئاتر و سینما و تلویزیون کار کرد. بازیگر و کارگردان بود و تجربه انباشته فراوانی داشت.به عبارت بهتر او ستاره ای واقعی و درخشان بود و ستاره بودن خود را از تبلیغات به دست نیاورده بود. سومین مولفه که به نظر می رسد بیشتر قابل بررسی و دقت است این که داود رشیدی متعلق به نسلی بود که هنر مدرن را در ایران بنیان گذاشت و تثبت کرد. او کار هنری را با عبدالحسین نوشین آغاز کرد، در نمایش نامه هایی که زنده یاد دکتر غلامحسین ساعدی نوشته بود نقش ایفا کرد و با جلال مقدم و بهروز وثوقی همراه شد و در کنار عزت الله انتظامی و علی نصیریان و محمد علی کشاورز و جمشید مشایخی استانداردهای بازیگری ایران را ارتقا داد. تمام ویژگی های فردی ممتاز داود رشیدی در یک هم افزایی کم نظیر در کنار هم نسلانش بالید و همه آن ها با هم به حد استادی رسیدند. بنابراین او در جریان هنری دهه های سی تا پنجاه ایران قرار گرفت و به عنوان یکی از چهره های آن قابل بررسی است. درگذشت استاد داود رشیدی دوستداران او را عزادار کرد و هنر ایران را از یک بازیگر توانا محروم. اما کارهای هنری او برای همیشه باقی است و امید است که در دهه های آینده جریان های هنری شکوفایی در ایران راه بیفتد و از تجربیات گران قدر داود رشیدی و هم نسلان او به درستی بهره ببرند.