آهنگ بندری، در نی‌انبان کاپیتالیسم

ویژه نامه ۲۵ سالگی جهان اقتصاد

روزنامه جهان اقتصاد، نخستین روزنامه اقتصادی ایران است. برای من افتخار بودکه مدتی در این روزنامه قلم زدم، اما اکنون یک خاطره قدیمی است و احتمالا تا چند سال دیگر اگر مجال نفس کشیدن داشته باشم؛ این خاطره کهنه‌تر هم خواهد شد. جهان اقتصاد اما هر روز تازه است و امیدوارم همچنان با ورق خوردن اوراق تقویم تازه‌تر شود. این سوال مدتی است ذهنم را اشغال کرده است که آیا حقیقت ریشه در گذشته دارد؟یانه!! و این که چرا باید برای رسیدن به«آن» همیشه به نقطه آغاز برگشت؟ و نقطه آغاز همیشه«یک» موقعیت یا یک «آن» در گذشته است یا «یک»«آن» در یک موقعیت گذشته است. منطق شهودی ریاضی این فرضیه را باطل می‌کند چون آن را «یک» "در زمان" تلقی می‌کند و حقیقت را «آن»های سپری شده" بر زمان". ما حقایق تکه پاره و خرد شده و گاهی فراموش شده در دور دست‌های اعدادی هستیم که جهان آن را فراموش خواهد کرد.(اگر تا کنون فراموش نکرده باشد،کسی که در اکنون میمیرد با کسی که هفت هزار سال پیش مرده است؛ برابر است) صفحات سربی اقتصاد برکاغذهای کاهی در روزهای سیاه و سفید که بعدها رنگ و رو گرفتند در شمارگان زیاد منتشر شدند، نشان می‌داد که مسایل اقتصادی از اوایل انقلاب- دست کم تا پایان سال ۱۳۸۴ که اینجانب هنوز در روزنامه جهان اقتصاد، قلم می زدم - مسائل ثابتی است. از آن مهمتر تاریخ اقتصادی مطبوعات تصریح دارد که سخنان و مواضع مسوولان، وزیران، نمایندگان و حتی استانداران هم عوض نشده‌اند.تورقی بر تیترهای اقتصادی مطبوعات که با ابتکار رفیق دیریافته و زود از دست داده‌ام، یعنی جناب مستطاب اعلی حضرت، سعید تقی پور در جهان اقتصاد آن روزها رقم خورد، به خوبی این مساله را نشان داد. ما خیال می‌کنیم دایم در حال پریدن از روی چیزها هستیم. زمان بر ما نمی‌گذرد بلکه ما بر زمان می‌گذریم و از این حرف ها اما مفاهیم و بقای مدوّر آن ها بر مدارهای ناگزیر هرچند با، یا بی‌جاذبه،اصل ذات خود را تحمیل می کنند بر نگاه و روش و رفتار ما و شگفتا که ما همه آن ها هستیم؛ در عین حالی که به نظر می آید آنها با هم متناقضند. علمای منطق گفتهاند جمع ضدین محال است. به نظرم در این قاعده یک خطای منطقی رخ داده است. انسان موجودی است که جمع ضدین در آن محقق است؛ چطور می تواند محال باشد؟ از سوی دیگر مفاهیم ثابتی وجود دارند که اقتصاد، فرهنگ، انسان، عشق و حیات آدمی را در سیطره سایه قدرتمند خود می نشانند و نشانده‌اند. سوسیالیسم یکی از آن واژه هاست که به رغم پتانسیل قدرتمندی که در مفهوم سازی تاریخی- سیاسی داشته است یک وجه معنایی مهم اقتصادی هم دارد. معنا و مفهوم ساده انگارانه اقتصادی آن این است که اگر شما یک سوسیالیست باشید و تنها دو ریال پول داشته باشید. یک ریالش را نگه می دارید و ریال دیگرش را به همسایه یا یک شهروند می بخشید. آمال و آرزوهای سیاسیون فراوانی در جهان از این دست آتش گرفته، سوخته وخاکستر شده است. چون ما اگر دو ریال داشتیم سعی کردیم دو ریال همسایه را هم برای خود تصاحب کنیم یعنی سوسیالیسم را در گرفتن ریال از شهروندان تعریف کردیم نه اعطای آن بر انسان های مجاور، که برابری را بین ما تامین می‌کرد و نکرد. این مسیری است که اقتصاد ایران دست کم بعد از انقلاب کمی تا قسمتی به سوی آن حرکت کرد و تسمه بر گرده فقرا و کارگران کشید اما هرگز ریالی به آنها عطا نکرد. یکی دیگر از مفاهم سیاسی - اقتصادی، واژه کمونیزم بود و در گوشه و کنار جهان هنوز هم هست. معنایش این است ،دو ریال شما را دولت از شما می‌گیرد تا منفعت عمومی داشتن آن بین شما و دیگر شهروندان، تقسیم شود. هر چند همیشه دولت ها دو ریالی های مردم را گرفتند اما هرگز شهروندان از منافع عمومی ناشی از دارایی دولت منتفع نشدند. فاشیسم یک مفهوم دیگر سیاسی- اقتصادی است معنا و مفهوم آن این است که اگر شما دو ریال داشته باشید با آن زمین می‌خرید، سپس زمین را به دولت واگذار می‌کنید؛ آنگاه دولت آن را به شما می فروشد. این هم یک روش دیگری اقتصادی است که کمی تا قسمتی و تا هنوز هم در اقتصاد های دنیا وجود دارد حتی اگر مثلا برای حفظ ظاهر اسم فاشیسم را بر آن ننهاده باشند. اما آنچه تجربه من در جهان اقتصاد بر آن گواهی می دهد استیلای مفهوم کاپیتالیسم است.به طور ساده معنای آن این است که با دوریال دارایی تان هرچه خریده باشید آن را نابود می کنید تا قیمت ها همچنان بالا بماند؛ول کودکان خیابانی زیاد شوند.بیکاران افزایش چیدا کنند، صنایع کوچک به خاک سیاه بنشینند و دارایی ثروتمندان افزایش یافته شکمشان فربه تر و نیاز به قرص های لاغری در خانواده شان افزایش یابد.اعداد حساب های مالی شان با وامهای درشت بانکی یا غیر آن دایم در حال رشد باقی بماند و همچنان به صعود خود ادامه دهد.این روند آن قدر ادامه می یابد که اکثریت فقیر و بی چیز جامعه قریب به اتفاق روستامندان نتوانند تصور درست مالی- اقتصادی از آن داشته باشند.آدمی که در حسابش مثلا صد میلیون تومان پول همیشه هرگز است چگونه می تواند تصور کند که سه هزار میلیارد تومان یعنی چقدر؟ و این پرسش تا همیشه تاریخ اقتصاد این کشور باقی خواهد ماند و نمی توان آن را از ذهن جست و جو گر حقایقی که ریشه در گذشته دارند پاک کرد.ذهن کسانی که دو ریالی ته جیبشان را حتی صندوق های اعانه و صدقات نمی پذیرند! عبور از کاپیتالیسم به مفهوم نزدیکی مانند آنارشیسم می انجامد. تنها یک پل کوتاه کافی است تا از کاپیتالیسم به آنارشیسم برسید.هنگامی کهشما به جای دو ریالی دو گاو داشته باشید. گاوها شما را می کشند و همدیگر را میدوشند.مثل آن که یک ریال را در بانک الف و ریال دیگر را در باک ب سرمایه گذاری کنید،آنگاه از بانک الف دو ریال وام بگیرید و برای باز پرداخت آن مجبور باشید سرمایه خود در بانک ب را هزینه کنه کنید.فاجعه وقتی درست می شود که پس اندازتان تمام می شود و هنوز باید دو ریالی های بسیاری بپردازید. تازه اگر تاخیر کنید جریمه هم می شوید!! مفهوم بعدی که بسیار هم مهم است نازیسم است. نازیسم تنها در آلمان هیتلری نبود؛ در افکار متورم موسیلینی ایتالیا هم بود، هنوز هم در بسیاری از جاهای زمین هست، از جمله در ذهن آلمانی‌های آریایی تبار مدرن که به دنبال به اکثریت رساندن نازیسم نوین یا همان نئونازیسم هستند. مفهوم ساده آن این است که دولت به شما شلیک می کند و دو ریالی تان را از جیبتان بر می دارد به همین سادگی. آپارتاید در آفریقای جنوبی به اخلاق نلسون ماندلا باخت. اما در دیگر نقاط جهان هر قطره از خون آن دوباره رست. می‌گویید چگونه؛ عرض می‌کنم. فرض کنید حالا به جای گاو و ریال دو بز دارید یکی سیاه، و دیگری سفید یا مثلا به رنگ بزهای عشایری خودمان؛ بور - خاکستری - حالا شما شیر بز سیاه را می دوشید و به بز سفید، یا بور- خاکستری می‌دهید اما هرگز این بز بور را نمی دوشید. شما بفرمایید تا چه مقدار این قاعده در اقتصادهای اکنون جهان جاری و حاکم است؟... نیست؟!...هست؟!! هست و نیست بسیاری با همین حرف ها کن فیکون شده است. دولت مرفه، مفهوم سیاسی - اقتصادی دیگری است که دقیقا به این معناست که بزها را به اندازه هم می‌دوشید؛ حتی اگر یکی از آنها نر باشد، سپس شیرشان را به خودشان می‌دهید و البته باید هربزی همان را نوش جان کند که از خودش دوشیده‌اید؟ رئالیسم اما، از آن مفاهیم واویلاست. چون رئال به اقتضای جغرافیاهای متفاوت اقتصادی،فرهنگی، اجتماعی، مفهوم سیاسی متفاوتی دارد. مثلا در بعضی جاها به این معناست که دو ریال دارید می‌توانید آزادانه آن را هر طور که خواستید خرج کنید. مفهوم دیگر رئالیسم این است که دو بز دارید، ازدواج می‌کنید اما هنوز باید خودتان آنها را بدوشید. یا اول شلیک می‌کنید به خودتان بعد آنها را می دوشید!! یا آنها را می‌دوشید و شیرشان را به خودشان می دهید و یا ..... همه این ها رئال است. واقعیِ واقعی .... فرمول های فراوانی وجود دارد که همه آنها واقعی هستند...محاسبه همه آنها از حوصله این قلم و حوصله خوانندگان عزیز خارج است. باز هم گلی به جمال لیبرالیسم که اصولا با دوشیدن بزها و گاوها مخالف است. چون آزادی آنها محدود می‌شود!! خلاصه این که کارتان به جایی می‌رسد که هنگامی که یک سمسار وانتی در کوچه شما چنان داد می‌زند، ضایعات می‌خرد، که گوش آسمان را کر می‌کند یکباره زنت بگوید: « بهروز وانتی دارد ضایعاتی می‌خرد، بفروشمت!!» مانده‌ام که این جمله را در مفاهیم اصلی یا ضمنی کدام مکتب سیاسی- اقتصادی تجزیه و تحلیل کنم. و یا با کدام یک از فرمول های فرهنگ سازی وطنی آن را آنالیز نمایم که کار از دست رفته است. این گونه است که در جهان ما خبری نیست!! حالا تو بگو جهان سیاست، یا جهان اقتصاد؛ چه فرق می‌کند کدام جهان؟ مهم این است که تو را فروخته‌اند. به خریدار ضایعاتی که از کوچه‌تان می‌گذشت. تازه شانس آورده‌ای که چندرغاز می‌ارزیدی که فروخته‌اندت. وگرنه در ساعت ۹ شب معلوم است که کجا باید باشی.معلوم نیست...؟!حالا هی بگو انسان در لیبرالیسم زباله است.بگو نازیسم دارایی‌ات را هدف می‌گیرد اما به قلبت شلیک می‌کند، بگو اگر مراقب نباشی گاوهایت تو را می کشند و همدیگر را می دوشند، هی بگو،بگو،بگو ...به خرج که می‌رود؟ و من اکنون نمی‌دانم من شانس آورده‌ام یا ساعت ۹ شب؟ شما یا زنم؟ یا آنهایی که سوسیالیسم دانشان ترکیده است و در نی‌انبان کاپیتالشان هنوز آهنگ بندری می‌زنند.