توسعه دیپلماسی؛ کلید توسعه تجارت
نگاهی به هدف‌های دست نایافته سند چشم‌انداز
محمدرضا عابدین مقانکی-عضو هیات علمی موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی قرار است ایران در برنامه توسعه چشم‌انداز به قدرت اول منطقه تبدیل شود. بدین لحاظ می‌بایست نفوذ تجاری قابل قبولی در کشورهای منطقه داشته باشد. ارتقای نفوذ تجاری ایران در بازار کشورهای هم‌جوار از اهداف سیاست تجاری و در چارچوب سیاست‌های اقتصاد مقاومتی نیز می‌باشد. اما براساس مطالعات صورت گرفته نفوذ تجاری ایران در کشورهای هم‌جوار در حال حاضر (براساس آمارهای سال ۲۰۱۴) بسیار اندک است. به‌گونه‌ای‌که جمهوری اسلامی ایران، صرفا در بازار دو کشور افغانستان و عراق دارای موقعیت و نفوذ تجاری می‌باشد که آن‌هم توانسته به‌عنوان سومین کشور تامین‌کننده نیاز وارداتی، در این بازارها حضور داشته باشد. ایران در بازار کشور ارمنستان، جایگاه چهارم و در بازار تاجیکستان و ترکمنستان در رتبه پنجم تامین‌کنندگان نیازهای وارداتی این کشورها قرار گرفته است. اما در بازار سایر کشورهای منطقه در جایگاه‌های پایین‌تری قرار گرفته و موقعیت‌اش از رتبه سیزدهم در بازار عمان تا مقام هشتادوهشتم در بازار بحرین متغیر بوده است. به‌طور دقیق‌تر وضعیت نفوذ ایران تنها در کشورهای افغانستان، عراق، ارمنستان، تاجیکستان و ترکمنستان مناسب است (این پنج کشور ۵٫۴ درصد از کل واردات کشورهای مورد بررسی را از آن خود نموده‌اند) و در سایر کشورهای منطقه سند چشم‌انداز (هفده کشور) که ۹۴٫۶ درصد کل واردات کشورهای منطقه را از آن خود نموده‌اند، فاقد جایگاه مناسب است. در منطقه چشم‌انداز در اغلب اقتصادها دولت بازیگر مسلط محسوب می‌شود و به طور مستقیم یا غیرمستقیم، اقتصاد را کنترل می‌کند. همین امر باعث شده تا سیاست بر فضای اقتصادی حاکم شود و مناسبات اقتصادی در سایه نوع تعاملات سیاسی دولت‌ها قرار گیرد. نفوذ تجاری کشورهای منطقه چشم انداز در بازار یکدیگر به شدت از نوع مناسبات سیاسی آنان تأثیر می‌پذیرد. از همین روست که نفوذ تجاری ایران در کشورهایی که با آن‌ها مناسبات سیاسی نزدیکی دارد، در قیاس با سایرین بسیار متفاوت است. در یک بررسی انجام شده در موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی به علت اهمیت تاثیر متغیرهای سیاسی بر نفوذ تجاری، این متغیرها در کنار متغیرهای اقتصادی برای رتبه‌بندی بهترین کشورهای منطقه برای توسعه روابط تجاری مورد تاکید قرار گرفت و براساس نتایج بدست آمده مبتنی بر اولویت‌بندی تجاری کشورهای منطقه با دیدگاه توسعه روابط تجاری، پنج کشور نخست جهت توسعه سریع‌تر روابط تجاری شامل عراق، ترکمنستان، پاکستان، ازبکستان، افغانستان شناخته شدند. کشورهای تاجیکستان، ترکیه، عربستان، قزاقستان، یمن، قرقیزستان، امارات، ارمنستان، سوریه، لبنان، گرجستان، آذربایجان، عمان، قطر، اردن، بحرین و کویت. در رتبه های بعدی قرار دارند. بنابراین در این چارچوب، پیشنهاد می‌گردد دیپلماسی تجاری و اقتصادی کشور بر عراق، افغانستان و کشورهای آسیای مرکزی - قفقاز که ایران در این کشورها یا از نفوذ ژئوپلتیک برخوردار است و یا مناسبات عادی با دولت‌های آنان دارد متمرکز گردد که البته بدلیل کوچک بودن بازار کشورهای شریک و همکار ایران در منطقه، جهش استراتژیک در میزان نفوذ تجاری ایران در منطقه دور از انتظار خواهد بود.
