دریاچه ارومیه؛ از مرگ قطعی تا احیای کامل
بررسی جهان اقتصاد از دو دهه سقوط دومین دریاچه آب شور جهان
مهناز اسماعیلی-وعده احیای کامل دومین دریاچه آب شور دنیا درحالی مطرح شده است که دو سال پیش، حال دریاچه ارومیه به یک بیمار سرطانی تشبیه شده بود که گفته می شد اگر چاره ای برای آن اندیشیده نشود، پیامدهای جبران ناپذیر زیست محیطی متعددی به دنبال خواهد داشت. بحران کاهش سطح آب دریاچه ارومیه از دو دهه پیش مطرح شد اما تازه در یک دهه گذشته بود که به هشدارهای کارشناسان مبنی بر نابودی دریاچه ارومیه به عنوان یک "مسئله ملی" توجه و در نهایت، ستاد احیای دریاچه ارومیه تشکیل شد. طرح احیای دریاچه ارومیه که یکی از شعارهای ویژه انتخاباتی رییس دولت یازدهم بود اما مخالفان و موافقانی داشت. بعد از طرح های نافرجامی که از سال ۹۲ برای احیای این دریاچه مطرح شد که می توان به انتقال آب از دریای خزر و رودخانه‌های حوزه آبریز ارس اشاره کرد؛ درسال ۹۴، طرح انتقال آب زاب به دریاچه ارومیه به مرحله اجرا رسید که البته این طرح هم مخالفان و موافقانی داشت. موافقان این طرح می گفتند درصورت اجرای به موقع، این طرح یکی از بهترین طرح‌هاست، زیرا زاب رودخانه‌ای است که از داخل ایران به عراق می‌رود و حدود یک میلیارد و ۲۰۰میلیون مترمکعب آب دارد و برنامه ایران این است که بتواند ۵۰درصد آن را به‌عنوان حقابه ایران به کشور بازگرداند. مخالفان اما معتقد بودند انتقال آب رودخانه زاب موجب بروز تنش های قومی خواهد شد چراکه انتقال آب زاب باعث آسیب به کشور همسایه نیز خواهد شد و حتی اگر اجرای این طرح منجر به احیای دریاچه ارومیه شود، در نقطه دیگری باعث ایجاد ریزگرد می‌شود. در زمینه احیای دریاچه ارومیه عده‌ای هم معتقد بودند با روش‌هایی مانند طرح‌های انتقال آب، طرح نکاشت، بهکاشت، ایجاد بادشکن‌های زنده و غیر‌زنده می‌توان دریاچه را تا ۱۰ سال آینده احیا کرد. از سوی دیگر، برخی از کارشناسان و متخصصان، اعلام می‌کنند دریاچه ارومیه احیا‌شدنی نیست و جز هدر‌رفت منابع و نابودی برخی از حوضه‌های آبریز که قرار است طرح‌های انتقال آنها انجام شود، نتایج مثبتی در‌بر‌نخواهد داشت.
دریاچه را به پارک تبدیل کنید!
در این میان در سال ۹۳ هم یک اظهارنظر جنجالی در لابلای موافقت ها و مخالفت ها منتشر شد که درآن پرویز کردوانی، "پدر کویرشناسی ایران" گفته بود دریاچه ارومیه از لحاظ اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، زیست محیطی و سیاسی باید "خشک" و تبدیل به یک "پارک گیاهی و حیوانی" زیبا شود! البته برای بروز خشکی دریاچه ارومیه به دلایلی از جمله توسعه شهر، صنعت و کشاورزی پس از انقلاب اشاره می شود که از یک سو، نیاز جامعه به آب بیشتر و سدسازی ها آغاز شد از سوی دیگر، آب کشاورزی کم و حفاری چاه های عمیق شروع شد. با این حال، کردوانی معتقد بود که مشکل از سدسازی نیست، بلکه "مشکل از قوانین" است که آب شرب موردنیاز شهرها را در اولویت نخست قرار داد و صنعت و کشاورزی در اولویت های بعدی قرار گرفتند و دست آخر اگر آبی اضافه ماند، به منابع طبیعی اعم از باتلاق ها و تالاب ها اختصاص پیدا کرد. پس از بروز نشانه های خشکی دریاچه بود که در میان نظریه هایی که برای احیای دریاچه می دادند که باید سدها شکافته و آب آن به ارومیه انتقال داده شود، از کشاورزانی که برای تامین آب در حال حفر چاه، دور تا دورِ دریاچه بودند، غفلت شد که نتیجه آن ایجاد حفره ای در زیر دریاچه ارومیه بود. کردوانی همچنین گفته است: این دریاچه به ۲۸ میلیارد متر مکعب آب احتیاج دارد و اگر حتی سالی یک میلیارد مترمکعب هم آب به آن ریخته شود، ۲۸ سال طول می کشد که دریاچه پر شود؛ به شرطی که هیچ آبی تبخیر نشود و زیر دریاچه هم سوراخ نباشد!
دولتی ها وعده امید می دهند
اینها همه در حالی است که وزیر نیرو روزسه شنبه در مراسم کلنگ‌زنی مدول دوم تصفیه خانه فاضلاب تبریز، طرح احیای کامل دریاچه ارومیه را مصداق آیه شریفه "تعاونو علی البر و التقوی " دانست و عنوان کرد: بهره‌برداری از این طرح، نوید بخش اخبار خوب در حوزه آبی است. حمید چیت چیان با اشاره به برخی از فعالیت‌های مهم انجام شده با محوریت احیای دریاچه ارومیه، تصریح کرد: در سال‌های نه چندان دور، وضعیت دریاچه ارومیه حالت بحرانی و نگران کننده‌ای داشت، ولی امروز با افتخار می‌گوییم که به سمت احیای کامل در حال حرکت است. چیت چیان با بیان اینکه مساله فاضلاب با بحث بهداشت مردم ارتباط کامل و مستقیمی دارد، عنوان کرد: عدم تصفیه اصولی و استاندارد فاضلاب، باعث بروز مشکلات بسیار زیادی در حوزه زیست محیطی و تهدید بهداشت و سلامت مردم خواهد شد. وی با تبیین مسایلی پیرامون محدودیت منابع دولتی گفت: به دلیل نبود اعتبارات و منابع مادی لازم در وزارت نیرو، فعالیت‌های بسیار خوبی از محل منابع ستاد احیا و با همکاری آنها انجام شده است. وزیر نیرو از انتقال آب این تصفیه‌خانه به دریاچه ارومیه پس از ایجاد خطوط انتقال مورد نیاز توسط ستاد احیای دریاچه ارومیه خبر داد و اظهار کرد: در سال ٩۴ نسبت به سال ٩٣ بیش از سه برابر، شبکه فاضلاب اجرا شده است. به گفته چیت چیان، با بهره‌برداری از مدول دوم تصفیه خانه فاضلاب تبریز بیش از ۶٠ درصد این کلان‌شهر تحت پوشش شبکه فاضلاب قرار می‌گیرد. وی اظهار کرد: تا زمانی که دریاچه نیاز داشته باشد، نباید پساب تصفیه شده در شبکه فاضلاب تبریز، مصرف دیگری داشته باشد و با جمع آوری پساب‌ها شاهد انتقال ١۵٠ میلیون متر مکعب آب به دریاچه ارومیه خواهیم بود. حال باید دید در آینده چه اتفاقی می افتد؟ آیا پیش بینی های کارشناسانی چون کردوانی که معتقد هستند دریاچه ارومیه گرفتار بیماری لاعلاجی شده که امکان بهبود ندارد و باید هر چه زودتر تدبیری اندیشیده شود و محل این دریاچه را به بزرگترین پارک گیاهی و حیوانی تبدیل کنند، محقق خواهد شد یا وعده هایی که مسئولان مبنی بر احیای دریاچه می دهند؟
