خاک ایران در آستانه تبدیل شدن به شوره‌زار
ادامه بی توجهی به منابع آب کشور فاجعه می آفریند
مهدی زاهدی-«بحران آب» این روزها به نوعی نقل محافل دانشگاهی، علمی وحتی دولتی شده است؛ بحرانی که درسالهای گذشته دولتمردان به سادگی از کنار آن گذشتند امروز در آستانه تبدیل شدن به فاجعه است. کارشناسان می گویند: اولین گام برای حل بحران آب باور مسئولان نسبت به بحران است؛ اتفاقی که در این سالها و آن هم از سر فشار کارشناسان و هشدارهای پی در پی آنها سرانجام محقق شده است، تشکیل جلسات مکرر شورای عالی آب و نشاندن مسوولان ارشد دو وزارتخانه مهم دخیل در حوزه آب کشور یعنی وزارت نیرو و وزارت کشاورزی دور یک میز برای پایان دادن به جدالهای مشهور سهم آب کشاورزی و خانگی وصنعتی در ایران یکی از مهمترین نشانه های باورکردن بحران آب در کشور است. با این همه اما محافل علمی کشور همچنان با برگزاری همایشها و کنفرانس های تخصصی در پی ارایه هشدارهای بیشتر در این زمینه هستند. فرهنگستان علوم هم در همین راستا اقدام به برگزاری همایشی کرد که حاضران در این همایش علاوه بر تشریح وضعیت فعلی حوزه های آب و خاک کشور به راهکارهایی را دراین باره اشاره کردند. یدالله دادگر،عضو هیأت علمی دانشگاه شهید بهشتی در این همایش تاکید کرد: درصورت ادامه روند کنونی برداشت از آب زیر زمینی ۳۰ درصد خاک‌های ایران تا سال ۱۴۰۴ به شوره‌زار تبدیل می‌شود این اقتصاددان در دومین روز همایش علل و راهکارهای مقابله با بحران کمی و کیفی آب کشور با اشاره به زمزمه نامگذاری قرن ۲۱ به قرن آب اظهارداشت: مسائل آب مانند مسائل اقتصادی فقط با تئوری اقتصادی قابل حل نیست، بلکه نیازمند اصلاحات ساختاری و مدیریت است. وی افزود: ازجمله چالش‌های آب در ایران تقاضای بالا، عرضه نسبتاً ثابت، منابع رو به کاهش است که این پدیده جهانی در ایران جدی‌تر از سایر کشورهاست. عضو هیأت علمی دانشگاه شهید بهشتی با اشاره به خشکی تالاب‌ها، نهرها و رودخانه‌ها در ایران گفت: این پدیده‌ها ضرورت توجه به حوزه آب را بیشتر می‌کند، به ویژه اینکه سطح بارش‌ها در ایران به استثناء اسفند و فروردین از سال ۸۰ تاکنون پایین‌تر از میانگین جهانی بوده است. دادگر با اشاره به مصرف سرانه آب در ایران گفت: مصرف سرانه آب در سال ۱۳۳۵ حدود ۷ هزار متر مکعب بوده که در سال ۱۳۷۵ به ۲ هزار متر مکعب کاهش یافته و با توجه به پیش‌بینی رشد جمعیت تا سال ۱۴۰۴ به ۸۰۰ متر مکعب کاهش یابد. وی ادامه داد: برخی کشورها فقط در بخش تقاضای آب مشکل دارند، اما ما هم در بخش تقاضا و هم در بخش عرضه مشکل داریم، به طوری که سرانه آب شیرین در ایران به طور متوسط ۱۶۵۲ متر مکعب است، اما متوسط جهانی آن ۶ هزار و ۵۵ متر مکعب است. عضو هیأت علمی دانشگاه شهید بهشتی یکی از چالش‌های مشکل آب را حفر چاه‌های غیرمجاز دانست و گفت: در منطقه کرمان به عنوان نمونه ۱۷۶ چاه از مجموع ۶۲۰ چاه به دلیل برداشت‌های بی‌رویه خشک شده و باعث بروز خسارت به خاک آن منطقه شده است.
اول باور و دوم عزم سیاسی لازم است!
وی با اشاره به راهکارهای موجود برای حل بحران آب در ایران گفت: اولین گام باور مقامات ارشد نسبت به مشکل آب در ایران است و دوم عزم سیاسی برای حل مشکل با استفاده از ابزارهای لازم برای حرکت عملی است. دادگر تصریح کرد: استفاده از فضای به وجود آمده برای سرمایه‌گذاری خارجی در میان مدت، تعهد قانونی و التزام عملی همه دستگاه‌های قوه مجریه به همکاری با دولت، قیمت‌گذاری اقتصادی و ایجاد انگیزه برای بخش خصوصی از دیگر راهکارهای حل معضل است.
کاهش ۱۰۹ میلیارد متر مکعبی آب‌های زیرزمینی ایران
یک کارشناس منابع طبیعی نیز در ادامه این همایش با بیان اینکه از سال ۶۱ تا ۹۲ حدود ۱۰۹ میلیارد مترمکعب حجم آب زیرزمینی کشور کاسته شده، گفت: باید در قانون توزیع عادلانه آب تجدیدنظر شود تا به راحتی امکان برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی وجود نداشته باشد. همت سلامی با بیان اینکه بررسی‌ها نشان می‌دهد که در ۱۴۰ سال اخیر ۱٫۲ درصد به دمای هوای جهان اضافه شده است، اظهار داشت: بررسی اثرات تغییر اقلیم بر مبنای آب زیرزمینی نشان می‌دهد که از سال ۴۴ تا ۹۲، ۱۰۹ میلیارد مترمکعب از آب‌های زیرزمینی ایران از دست رفته است که شیب نزولی آن، از سال ۶۱ آغاز شده است. سلامی تصریح کرد: پیش‌بینی مدل‌های هواشناسی نشان می‌دهد که در ۱۶ ماه آینده میزان دما افزایش می‌یابد و حجم تخلیه سالانه رودخانه‌ها، آبریزها کاهش می‌یابد. سلامی با بیان اینکه طبق بررسی‌ها حدود ۳۰ درصد برداشت‌ها از آب‌های زیرزمینی به صورت غیرمجاز انجام می‌شود، با اشاره به مشکلات پیگیری پلمپ چاه‌های غیرمجاز عنوان داشت: بارها پیش آمده که برای پلمپ چاه‌های غیرمجاز، یک سال پیگیری شده تا درنهایت قاضی رأی به پلمپ جاه را داده است، در حالی که هیچ مجازات یا خسارتی متوجه فرد نمی‌شود.
توزیع ناعادلانه آب
وی با اشاره به قانون توزیع عادلانه آب گفت: این قانون که به نظر من ناعادلانه است، تدوین آن مربوط به زمانی می‌شود که مشکل کاهش سطح آب‌های زیرزمینی به وجود نیامده بود. وی با اشاره به ساخت نیروگاه مفتح همدان گفت: برای راه‌اندازی این نیروگاه ۲۷ حلقه چاه زده شد که درنهایت موجب از بین رفتن آب زیرزمینی آن منطقه شد؛ کار به جایی رسید که مقرر شد فاضلاب شهر همدان به آن منطقه منتقل شود. سلامی تأکید کرد: باید قوانین به گونه‌ای تصویب شود که یک مدیر نتواند به راحتی آب را از یک منطقه به منطقه دیگر منتقل کند و یا با اقدامات غیرکارشناسی، موجب از بین رفتن آب و خاک در یک منطقه شود.
تغییر اقلیم مهمترین چالش بشر در قرن ۲۱
یک عضو دیگر هیأت علمی دانشگاه صنعتی اصفهان با بیان اینکه بدون شک مهمترین چالش بشر در قرن ۲۱ پدیده تغییر اقلیم است، گفت: منابع آب زیرزمینی در مناطق خشک و نیمه خشک به شدت بیمار است و برای درمان آن فردا دیر است. جهانگیر عابدی کوپایی در سخنرانی خود با عنوان «بررسی جنبه‌های مختلف اثرات تغییر اقلیم بر منابع آب زیرزمینی» گفت: رشد جمعیت، افزایش مصرف سرانه آب ناشی از ارتقاء فرهنگ بهداشتی جامعه، از جمله چالش‌ها در زمینه مدیریت منابع آب است. عابدی کوپایی، بیان داشت: بدون شک از مهمترین چالش‌های بشر در قرن بیست و یک پدیده تغییر اقلیم و چالش‌های مربوط به آب است. عضو هیأت علمی دانشگاه صنعتی اصفهان تصریح کرد: یکی از دلایل اصلی حرکت به سمت تغییر پدیده اقلیم، انتشار بیش از حد گازهای گلخانه‌ای در جو، حاصل از فعالیت‌های انسانی و سوخت‌های فسیلی است. وی بیان داشت: در مناطق خشک و نیمه‌خشک، وابستگی به آب‌های زیرزمینی حدود ۶۰ تا ۱۰۰ درصد است.
بیلان منفی نصف دشتهای کشور
عضو هیأت علمی دانشگاه صنعتی اصفهان با اشاره به اینکه فرونشست زمین بی‌بازگشت است، گفت: ۳۰۰ دشت از ۶۰۹ دشت با بیلان منفی روبه‌روست و برداشت آب‌های زیرزمینی یکی از عوامل فرونشست زمین به شمار می‌رود. وی با بیان اینکه از فرونشست زمین تحت عنوان سرطان خاموش یاد می‌شود، گفت: منابع آب زیرزمینی در مناطق خشک و نیمه‌خشک، به شدت بیمار است و برای درمان آن، فردا دیر است.
سقوط سطح یخچال‌های طبیعی ایران
یک کارشناس کشاورزی نیز در این همایش گفت: سطح یخچال‌های کشور حدود ۲۷ تا ۳۲ کیلومتر مربع برآورد شده که افزایش دمای اخیر باعث کاهش روزافزون آن شده است. محمد فتح‌الله‌زاده گفت: برف و برفاب در حوزه‌های کوهستانی و مرتفع، عامل مهم و کنترل‌کننده رژیم جریان آب محسوب شده و به عنوان یکی از منابع اصلی تأمین آب، نقش بسیار مهمی ایفا می‌کند. وی افزود: تقریباً ۱۰ درصد (۵٫۱۵ میلیون کیلومترمربع) از سطح خشکی‌های زمین را یخچال‌های طبیعی تشکیل می‌دهد. وی بیان داشت: تأمین منابع آب آشامیدنی و کشاورزی به صورت جریان‌های ناشی از ذوب برف و یخ و تأمین رطوبت خاک و ذخیره آب زیرزمینی از جمله دلایل اهمیت یخچال‌های طبیعی است. دانشجوی کارشناسی ارشد ژئومورفولوژی دانشگاه خوارزمی بیان داشت: سابقه بررسی و ارائه نظریات قطعی در مورد یخچال‌های ایران شاید به کمتر از ۸۰ سال اخیر بازگردد.
نیاز آبی کشور تا ۵ سال آینده به ۱۵۰ میلیارد متر مکعب می‌رسد
عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی نیز در این همایش یادآورشد: با نسبت حجم مورد استفاده و نرخ بهره‌برداری و نرخ رشد فعلی جمعیت پیش‌بینی می‌شود که نیاز آبی کشور در سال ۱۴۰۰ به ۱۵۰ میلیارد مترمکعب بالغ شود که رقم اخیر ۵۰ درصد بیشتر از پتانسیل بالقوه منابع آب تجدیدپذیر کشور است. بهمن یارقلی گفت: منابع آب قابل تجدید کشور حدود ۱۰۵ میلیارد مترمکعب است که پیش‌بینی می‌شود با رشد جمعیت، توسعه شهرنشینی و روند صنعتی شدن، علی‌رغم کاهش کشت در بخش کشاورزی، تقاضای کلی برای آب افزایش یابد. یارقلی تصریح کرد: بدیهی است در چنین شرایطی استفاده و بهره‌برداری بهینه از منابع آب غیرمتعارف جهت نیازهای آتی امری اجباری و اجتناب‌ناپذیر است. وی افزود: در این راستا با توجه به پتانسیل قابل توجه منابع آب غیرمتعارف کشور، برنامه‌ریزی و عملیاتی کردن برنامه‌های استفاده از این منابع با لحاظ کردن مسائل و الزامات زیست‌محیطی امری ضروری و اجتناب‌ناپذیر محسوب می‌شود.
از کودکستان آغاز کنیم!
نوذر سامانی، عضو هیات علمی دانشگاه شیراز نیز در این همایش گفت: اگرچه هدف از دخالت‌ها در حوزه آبریز اصلاح است، اما گاهی اوقات اثرات سوء هم دارد. سامانی تصریح کرد: آن چیزی در کشور بحران تلقی می‌شود که به باور عمومی تبدیل شده باشد، دریاچه ارومیه و کم‌آبی آن عینی شد، برای همین به باور عمومی رسید و درصدد حل آن برآمدیم. وی تصریح کرد: لذا برای تبدیل این موضوع به باور عمومی باید از کودکستان به کودکانمان بیاموزیم و در مقاطع تحصیلی مختلف بحران آب و ارزش آب یادآوری شود.عضو هیات علمی دانشگاه شیراز تصریح کرد: باید مانند برخی کشورهای اروپایی طبیعت را مادر خودمان بدانیم.
خاورمیانه،آمازون و اروپا در تیررس خطر
عضو هیات علمی دانشگاه کالیفرنیا هم که مهمان این همایش بود گفت: طبق آخرین مطالعات، منطقه خاورمیانه،آمازون و اروپا از نظر آبی در آینده با مشکل مواجه می‌شوند. سروش سروشیان از طریق ویدئو کنفرانس به بررسی مدل‌سازی اقلیمی فعلی به چشم‌انداز آینده پرداخت. وی در این باره اظهار داشت: طبق آخرین مطالعات منطقه خاورمیانه،آمازون و اروپا از نظر آبی در آینده با مشکل مواجه می‌شوند. عضو هیات علمی دانشگاه کالیفرنیا با اشاره به آمار مدل‌های ارائه شده درخصوص مصرف آب گفت: مصرف آب در منطقه هند و ایران به ترتیب با ۹۲ و ۹۳ درصد متعلق به بخش کشاورزی است و این رقم در امریکا که بخش کشاورزی به صورت جدی پیگیری می‌شود ۴۲٫۷ درصد است. وی با اشاره به افزایش جمعیت شهرها در جهان افزود: در سال ۱۹۷۰ ، ۳۷ درصد مردم در شهرها زندگی می‌کردند که این رقم در سال ۲۰۱۰ به ۵۰ درصد افزایش یافته است. سروشیان با اشاره به مدل‌های ریاضی هواشناسی گفت: اما در این مدل‌ها بازه زمانی سه ماه آینده را پیش‌بینی می‌کنند و نشان می‌دهند که وضعیت بارندگی چگونه است. پیش‌بینی سال ۲۰۱۵ این بود که بارندگی کاهش می‌یابد اما این پیش‌بینی برعکس بود و بارش‌ها بیش از انتظار بود. بنابراین این مدل‌ها نمی‌توانند بدرستی پیش‌بینی کنند. عضو هیات علمی دانشگاه کالیفرنیا با اشاره به پیش‌بینی سطح بارش از سال ۲۰۰۰ تا ۲۱۰۰ در مدل‌های پیش‌بینی بارندگی گفت: ۴ مدل توسط کشورهای مختلف ارائه شده که نتایج آن متفاوت بوده است. این نتایج نشان می‌دهد که مدل‌ها هنوز دقت کاملی ندارند تا براساس نتایج آن برای تامین آب شرب با استفاده از آنها برنامه‌ریزی کرد.
