البرز و کویر لوت، سد راه رسیدن روس ها به خلیج فارس
روز جمعه مطلبی از قول سفیر ایران در روسیه منتشر شد که واکنش های مختلف و فراوانی به دنبال داشت؛ بنا بر آنچه خبرگزاری ایتارتاس روسیه از قول سفیر کشورمان نقل کرده بود " ایران و روسیه در حال گفت‌وگو درباره ایجاد یک کانال کشتیرانی از دریای خزر به خلیج فارس هستند". این خبرگزاری از قول سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه نیز گفته بود: " ایران، روسیه و آذربایجان توافق کردند که به گفت‌وگوها درباره کریدور ترانزیتی شمال ــ جنوب سرعت بدهند. بخشی از این کریدور از امتداد ساحل غربی دریای خزر از روسیه به آذربایجان و سپس ایران خواهد رفت". اگرچه این خبر چند ساعت پس از انتشار، تصحیح یا به عبارتی تکذیب شد اما اهمیت موضوع به حدی بود که افکار عمومی و حتی محافل کارشناسی را نیز حساس کند چرا که دسترسی به آب های آزاد ازطریق خلیج فارس یکی از آرزوهای دیرین روس ها و خواسته های راهبردی این کشور درطول تاریخ بوده و همچنان نیز هست. این اشتیاق در دوران مختلف به اشکال گوناگونی مطرح و دنبال شده است گاهی با توسل به زور، برخی مواقع با نیرنگ و خدعه و بعضی زمان ها هم از راه گفت و گو. طی سال های اخیر اما دیپلماسی رسانه ای به عنوان ابزاری پرقدرت و اثرگذار از سوی روس ها برای زنده نگه داشتن این خواسته و ترغیب ایران برای مذاکره درمورد آن استفاده شده است. گذشته و علاوه بر این اما بررسی رسانه های روسی نشان می دهد پرداخت به موضوع ایجاد کانال ازدریاچه خزر به خلیج فارس درماه های اخیر با جدیت بیشتری دنبال می شود. خبرگزاری اسپوتنیک مدعی است " ایران طرح احداث کانال اتصال دریای خزر به خلیج فارس را همچنان تحت بررسی دارد. برای روسیه نیز این پروژه از اهمیت استرتژیک ویژه ای برخوردار است اما غرب و ترکیه از ساخت آن ممانعت کرده تا جایی که این پروژه از جانب ایالات متحده، در فهرست تحریم های ضد ایرانی قرار دارد". آلکسی چیچکین، کارشناس روس در این باره می گوید: " حفظ وابستگی روسیه به این مسیر یکی از اهداف استراتژیک غرب در منطقه است. به همین دلیل آمریکا در سال ۱۹۹۷ میلادی، طرح اتصال دریای خزر به خلیج فارس را در فهرست تحریم های خود علیه ایران قرار داد. شرکت ها و کشورهایی هم که در نظر داشتند در این پروژه به تهران کمک کنند، به مجازات های مالی و اقتصادی گرفتار می شدند. فارغ از جنبه های سیاسی و رقابت های میان روسیه و غرب که طی چند صد سال اخیر ایجاد کانال آبی از دریاچه خزر تا خلیج فارس را دستخوش فراز و فرودهای فراوانی کرده، یکی از مسائل مهم جنبه عملیاتی بودن این طرح است. دکتر اسماعیل کهرم، کارشناس ایرانی مسائل محیط زیست در گفتگویی به خبرگزاری ترند در این باره گفته است" این پروژه قابل اجرا نیز نیست. اصل این ایده، انتقال آب دریای خزر برای مصارف خانگی، کشاورزی و صنعتی به استان های مرکزی از جمله سمنان است اما شوری آب دریاچه خزر ۱۳ میلی گرم در هر لیتر است که قابل استفاده در این زمینه ها نیست. دکترچنگیز اسماعیل اف، کارشناس علوم جغرافی و رئیس مرکز تحقیقات خزر دردانشگاه دولتی باکو نیز درباره این پروژه می گوید: "با توجه به پستی بلندی های موجود در مسیر شمال- جنوب، ایران ناگزیر است در مسیر سربالایی این کانال در چندین منطقه آبگیرهای بزرگی احداث کند تا از سرریز شدن آب کانال جلوگیری کند. مسیرهایی با این خصوصیات، مانند کناره های البرز انبوهی از جمعیت را در خود جای داده است که باید زمین ها و خانه های اطراف پروژه تخلیه شود. همچنین ایجاد آبگیر باعث افزایش خطر زلزله خواهد شد، مانند آنچه که در داغستان یا منطقه "مینگه چویر" قفقار اتفاق افتاد. در حالت عادی، ایجاد آبگیر باعث می شود سالانه تا ۳۰۰ زمین لرزه با مقیاس پایین در منطقه اتفاق افتد، اگر این منطقه مانند مناطق شمالی ایران زلزله خیز نیز باشد، باید ریسکهای ایجاد آبگیرهای بزرگ به دقت در نظر گرفته شود". به گفته وی" ایجاد یک کانال برای عبور کشتی های کوچک، حداقل ۵ متر ارتفاع و ۱۰۰ متر عرض لازم دارد و با توجه به طول این کانال که بیشتر از ۲ هزار کیلومتر خواهد بود، نیاز به حداقل یک دهم حجم آب رودخانه ولگای روسیه که ۸۵ درصد آب خزر را تامین می کند وجود دارد. آیا همسایه های شمالی ایران با این پروژه موافق خواهند بود؟ طبیعتا خیر". محاسبات نشان می دهد ایجاد این آبراه نیازمند انتقال ۵۰۰ میلیون متر مکعب آب به استان های مرکزی ایران است که هزینه آن تا ۷ میلیارد دلار برآورد شده است.سطح دریای خزر ۲۸ متر پایین تر از سطح آبهای آزاد خلیج فارس است و مسیر شمال- جنوب ایران با بیش از ۲ هزار کیلومتر فاصله دارای بلندی های زیادی مانند ارتفاعات البرز و پستی های دشت کویر و دشت لوت است.
