«انجام» ادامه «برجام» در سال ۹۵؛ سال تجلی بیم و امید برای ساختن ایران

ویژه نامه نورورزی

سال ۹۴ سال گذار آرام از منطق پوپولیستی به سیاست منطقی در عرصه سیاسی ایران بود. پوپولیسم ناشی از دولت دهم و قبل از آن دولت نهم، پیامدهای خاص خود را در سال ۹۲ و ۹۳ به همراه داشت. شاهد این امر روی صحنه بودن رئیس دولت اصلاحات و دوستانش در ادبیات سیاسی ایران زمین در سال‌های ۹۲ و ۹۳ بود. این پوپولیسم، پوپولیسم جزم‌گرا، عرصه حرکت را بر خود محدودتر دید؛ محدودیت سیاسی که محدودیت برخاسته از گذار از پوپولیسم سیاسی به سیاست‌های منطقی و متکی بر عقلانیت سیاسی بود. مهم‌ترین وجه بارز این معنا را می‌توانیم در پذیرش برجام، نهایی شدن آن و سپس اجرایی شدن آن در سال ۹۴ ببینیم. لذا منطق سیاسی متکی بر عقلانیت توانست در عرصه سیاست داخلی و سیاست خارجی خود را نشان دهد. به‌تبع شما شاهد محدود شدن گرایش‌های سیاسی و جناحی‌ای بودید که ادبیات پوپولیستی داشتند، و بازشدن فضا برای جناح‌هایی که عُقَلایی‌تر و با ادبیات فاخرتر در حوزه سیاسی وارد می‌شدند. البته می‌توان گفت که در میان جناح‌های موجود یعنی جناح پوپولیستی عرصه سیاست در ایران و جناح منطق‌گرای موجود هنوز تعادلی از منظر قدرت وجود ندارد. معتدلین و اصلاح‌طلبان هنوز هم توان پایین‌تری را نسبت به جناح‌های پوپولیستی دارا هستند. اما گرایش اصوال‌گرایان میانه‌رو به جبهه منطق‌گرایان سیاسی که نماد آن در ادبیات علی لاریجانی و جناح منتسب به وی، خود را نشان می‌دهد، تا حدودی این گرایش را معنادارتر می‌کند. سال ۹۴ با وجود این منطق آرام‌گذار، در ماه‌های پایانی سال با جهت‌گیری‌های شورای نگهبان از آرامش خاص خود خارج و به سمت نوعی فشردگی خط اصطکاک میان جبهه پوپولیستی و منطق‌گرا منجر شد. اما با این وجود که سرآمدان اصلاح‌طلب و برآمدگان اعتدال حذف شدند، اما توانستند دوباره به صحنه سیاست به عنوان یک مجموعه، یعنی یک مجموعه تعریف‌شده بازگردند. نقطه عطف این معنا بازگشت خمینی‌ها به صحنه سیاست بود. اگرچه خروجی‌ها و پیامدهای متفاوتی داشت، اما ۹۴ را می‌توان سال بازگشت خمینی‌ها نیز به صحنه سیاست دانست. آیت‌الّله سیدحسن خمینی وارد عرصه سیاست شد. مرتضی اشراقی نوه حضرت امام به ساحت سیاست بازگشت، و احیای خمینی در سنّت رفتار سیاسی با کنش سیاسی سیدحسن خمینی، نقطه عزیمت جدیدی را در سال ۹۴ رقم زد. لذا سال ۹۴ برای سیاست در ایران سال پربرکتی بوده‌است. آقای دکتر! اشاره‌ای کردید به زایش راست میانه به رهبری علی لاریجانی. ما می‌توانیم سال ۹۴ را سال تکوین اولیه این جناح در سپهر سیاسی ایران بدانیم؟ و اگر این طور هست وضعیت این جناح در حال حاضر به لحاظ سازمانی، به لحاظ انسجام تئوریک و فکری چطور است؟ چقدر می‌شود به عنوان یک جناح مستقل فرضشان کرد؟ مطهرنیا: من سردَمدار راست میانه‌رو را نه علی لاریجانی بلکه هاشمی رفسنجانی می‌دانم. علی‌اکبر هاشمی رفسنجانی در زمانی که غالب چپ‌های کنونی در حوزه تحدید تلاش‌های وی در زمان ریاست‌جمهوری و پس از ریاست‌جمهوری وی وارد عمل شدند، او میانه‌روی را در عمل در جناح راست به نمایش گذاشت. در جناح راست در دوران اولیه انقلاب، از یک سو مؤتلفه اسلامی را داشتیم و از سوی دیگر روحانیت مبارز و در جغرافیای دیگری جامعه مدرسین در قم. در این میان تمام جهت‌گیری‌های هاشمی رفسنجانی در همان زمان هم نشان از میانه‌روی و اعتدال داشت؛ ولی میانه‌روی و اعتدالی که در آن جغرافیای زمانی و بافت موقعیتی، به‌عنوان اعتدال مطرح بود. لذا چپ‌های منطقی و راست‌های میانه‌رو او را به‌عنوان یک پدر معنوی قبول داشتند، و دیدیم درنهایت در سال‌های گذشته، پدر معنوی مؤتلفه اسلامی یعنی مرحوم عسگراولادی چگونه به میدان حمایت از هاشمی و بازگشت اصالت میانه‌روی با محوریت هاشمی توجه نمود. امروز علی لاریجانی خود به میدان پرچم‌داری راست میانه آمده‌است. راست میانه‌ای که لاجرم دیر یا زود، باید خود را در اردوگاه جبهه‌ای ببیند که سال‌ها در تقابل با آن قرار داشت. آینده راست میانه در جبهه اعتدال هم رقم خواهدخورد. حال اگر علی لاریجانی پرچم‌داری را به خوبی انجام دهد، این پرچم در دست او باقی خواهدماند. اما اگر در فضای سیاسی ادبیات میانه ‌وی را نه در منطق سیاسی، بلکه در سیاست‌بازی‌های منطقی هزینه کند، نخواهدتوانست جایگاه تاریخی خود را در اثرگذاری به نمایش بگذارد. ولی بالعکس اگر این معنا را درنظر بگیرد، راست میانه پرچمدار خوبی را خواهدداشت. پرچمداری که جوان است، فلسفه خوانده‌است، سوابق خوبی دارد و اگر از امروز در این میدان با این حقیقت حرکت کند، فردا خواهدتوانست با توجه به داشته‌ها و انباشته‌هایی که دارد، بیش از گذشته تأثیرگذار باشد. آقای دکتر! سال ۹۴ دولت حسن روحانی موفق شد پرونده هسته‌ای را به نتیجه برساند. این به‌هرحال مهم‌ترین وعده دولت و یک موفقیت بزرگ در عرصه سیاست خارجی بود. رئیس‌جمهور چندماهی که از نهایی شدن برجام و حالا یک ماهی که از اجرایی شدنش می‌گذرد، بارها روی مسأله برجام داخلی تأکید کرده، و به نظر می‌رسد که مرحله دوم کار دولت روحانی را شاید بشود در این عبارت برجام داخلی یا برجام دوم خلاصه کرد. به نظر شما در سال ۹۵ حسن روحانی برای تسری دادن دستاوردهای سیاست خارجی‌اش به عرصه سیاست داخلی، با چه دشواری‌ها و چه چالش‌هایی روبه‌رو خواهدبود؟ مشخصاً برای ایجاد گشایش اقتصادی در سایه رفع تحریم‌ها و از طرفی برای ایجاد یک گشایش فرهنگی و حداقل اجتماعی که بخشی از بدنه اجتماعی هوادار دولت از او طلب می‌کنند، چه دشواری‌ها و مسائلی خواهدداشت؟ مطهرنیا: نخست من بگویم که برجام داخلی جوابگو نیست. در داخل باید به «انجام» اندیشید. در برجام برنامه نظام جامع اقدام مشترک در حوزه سیاست خارجی وجود داشت. در این جا باید اجرای نظام جامع اقدام مشترک صورت بگیرد. اجرای نظام جامع اقدام مشترک که مخفف انجام را به خود می‌گیرد. در صحنه سیاست داخلی روحانی باید به «انجام» بیاندیشد، و برای انجام در داخل اجرای نظام جامع اقدام مشترک، به یک ظریف و تیمی مانند تیم ظریف در داخل کشور نیازمند است که بتوانند بحران‌ها و چالش‌های اصطکاک برانگیز و تضادآفرین درونی را حل کند. اجرای نظام جامع اقدام مشترک جهت حل بحران‌های درونی، کم‌کردن اصطکاک‌ها، همگرایی و وحدت ملی بیشتر. به هدف استقرار توان و قدرت بیشتر برای دستیابی به اهداف تعریف شده ملی در گستره داخلی است، لذا من معتقد هستم به جای «برجام» باید به «انجام» اندیشید و برای این «انجام»، شخصیتی و اشخاصی بسیار کارآمد را در یک تیم مشترک فعال ساخت تا اصطکاک‌های موجود را کاهش دهد، و بتواند سیستم را به سوی یک تعادل مجدد و رفتار بهینه و کنش‌های مؤثرتر سوق دهد. راجع به ابزارها صحبت شد ولی راجع به مهم‌ترین چالش‌ها حرفی زده‌نشد. این چالش چه مواردی هستند؟ تیمی که در پی «انجام» است با چه چالش‌هایی مواجه خواهدبود؟ مطهرنیا: چالش نخست، چالش هم‌نشینی است. گروه‌ها و جناح‌های سیاسی باید به احترام متقابل و باور به نیاز به همدیگر دست‌یابند. در این گستره، اراده حاکمیت و حکومت باید در نهایت مانند برجام پشت انجام قرار گیرد، و همان‌گونه که با کد نرمش قهرمانانه برجام را تعریف عملیاتی کردند، و اجرایی شدن برجام مستحضر به پشتیبانی اراده حکومتی شد، باید این کدگذاری در عرصه داخلی برجسته‌تر شود. باید همدلی و همراهی دولت و مردم، همدلی و همراهی جناح‌های سیاسی با یکدیگر در حول محور عمل به مرّ قانون، به گفته رهبری نظام جمهوری اسلامی موردعنایت ویژه قرار گیرد. نه عمل به مرّ قانون برای مخالفان و غفلت از آن برای موافقان. این چالش نخست است. اگر این‌گونه عمل شود، می‌توانند همنشین شوند. چالشی است بسیار سخت. چالش دوم همفکری است. همه جناح‌های سیاسی در ایران مدعی اسلامیت هستند. اما تعریف خود را در نفی دیگری می‌یابند و به جای هم‌فکری با یکدیگر برای رسیدن به فرمان الهی «وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعًا وَلاَ تَفَرَّقُواْ» به نام دین، بداخلاقی سیاسی را در جامعه گسترش می‌بخشند. وقتی این‌گونه شد، همفکری بعد از همنشینی نمی‌تواند چهره نشان دهد. پس چالش دوم چالش همفکری است. همفکری نه به معنای این که همه مانند هم فکر کنند، بلکه به معنای این که به اندیشه همدیگر احترام بگذارند، آزادی بیان برای همدیگر قائل باشند، و به جای زدن برچسب بر یکدیگر به نام جزم‌گرا و غرب‌زده، به دنبال حبل‌المتین‌های وحدت بگردند. چالش بعدی همگامی است. این که دولت بتواند زمینه‌های بهره‌برداری از تمام نیروهای موجود ملی را فراهم کند، و در کارها جناح‌بندی‌های سیاسی و رویکردهای ناشی از آن حجت نباشد، بلکه کارآمدی در مسیر رسیدن به اهداف تعریف شده ملی در بستر مصالح دینی مدنظر باشد. این همگامی چالش بعدی است که خود چالش همدلی را به دنبال خواهدداشت. این‌که در برداشتن گام‌های موفق در رسیدن به اهداف تثبیت‌شده، گام‌به‌گام دل‌های آن‌ها به هم نزدیک و بداخلاقی‌های موجود از چارچوب رفتار و کنش سیاسی آن‌ها خارج شده، و منجر به همدلی‌های بیشتر متکی بر همگامی‌های به‌وجودآمده است. اگر این چالش‌ها حل شود، بخت یکسان و سرنوشت مشترک موفقی فراسوی همگان قرار خواهدداشت. به‌عنوان آخرین سؤال، اگر در یک جمله بخواهید پیش‌بینی‌تان از سال ۹۵ را بگویید یا یک اسمی برایش بگذارید، چه می‌گویید؟ مطهرنیا: سال ۹۵ سال تجلی بیم و امید برای ساخت آینده ایران است.