آینده صنعت پتروشیمی کشور و بازار تولیدات

ویژه نامه نوروزی

عوامل بلندمدت و کوتاه‌مدت

هر روزه با انواع تحلیل هایی رو به رو هستیم که در تلاشند با هجوم گسترده ای از آمارها و نمایه های تصویری حدس بزنند که بازار عرضه و تقاضای مصنوعات مختلف نفتی از جمله محصولات شیمیایی و پتروشیمیایی در سطح جهانی و به‌تبع آن در سطح کشور چگونه روندی را طی خواهند کرد و هر کس از منظری آنرا می کاود. برخی آنرا توطئه ای سیاسی و برخی اقدام در راستای تغییرات فن آورانه بشر می دانند، برخی از پیر شدن جوامع سخن رانده و برخی بدبینانه از آلودگی محیط زیست سخن می گویند، برخی نیز رشد تولیدات کشور را تنها با اتکا بر برنامه های تدوین شده و اصطلاحاً دستوری تحلیل کرده و تنها در صدد یافتن دلایل عدم حصول حجم تولید بوده و برخی کمبود خوراک را انگاره اصلی می پندارند. شکی نیست که برای بررسی موضوع باید نگاه دقیقی به عوامل مختلف داشته باشیم. عواملی مانند قیمت نفت، سرمایه گذاری جهانی در صنعت پتروشیمی؛ مولفه های سیاسی در اقتصاد نفت و پتروشیمی؛ نقش تکنولوژی های جایگزین، رکود جهانی و جایگزینی خوراک هیدروکربوری بعنوان کالایی منعطف، محیط زیست و فشار های پادمان های بین المللی؛ گسترش زیر ساخت های صنعت پتروشیمی و بازار سرمایه کشور؛ توسعه صنایع تکمیلی پائین دستی و گره ارتباط واحدها در مناطق ویژه صنعتی و خیلی موارد دیگر که در این مجال به عامل «قیمت نفت» اشاره خواهیم کرد. بدیهی است هرکدام از این مؤلفه‌ها می‌تواند محور بررسی‌های دقیقی ناظر بر نوسانات صنعت پتروشیمی باشد که در جای خود مورد بحث قرار خواهد گرفت. موجی سهمگین یا روندی ناگزیرمثالی قدیمیست که می گوید برخی در برابر باد؛ «دیوار» می سازند و برخی «آسیاب بادی». شاید زنگ کاهش قیمت نفت از مدتها پیش نواخته شده باشد و عوامل مختلف سیاسی تنها در زمان و شدت آن تاثیر گذار بوده باشد. شکی نیست که دلایل اقتصادی و فن آورانه‌ی بسیاری را می‌توان بعنوان عوامل تعیین قیمت نفت در آینده معرفی نمود. اکنون ضمن تفکیک ماهیت این عوامل به توضیح تاثیر آنها در دوره های زمانی کوتاه ، متوسط و بلند مدت اشاره ای داشته باشم.

الف- عوامل بلند مدت

عواملی هستند که در بازه زمانی بیش از سه سال می توانند بر میزان عرضه و یا تقاضا در بازار نفت تاثیر گذار باشند. این عوامل را در ۵ دسته طبقه‌بندی می‌کنند که عبارتند از : ۱ - انرژی های جایگزین و انرژی های تجدید پذیر در این بخش گسترش واحدهای تبدیل ذغال سنگ به فرآورده های نفتی و گسترش استفاده از توربین های بادی و برق خورشیدی و همچنین افزایش تولید نفت شیل بویژه در ایالات متحده بویژه در ایالت متحده می تواند بدلیل کاهش قیمت و امکان سریع راه اندازی تولید بخش بزرگی از بازار مصرف در کشور های غربی را متاثر سازد. ۲ - تولید ، عرضه و مصرف نفت در میان مدت کاهش تولید نفت متعارف در بسیاری کشور ها به گونه ایست که عملا" امکان تولید نفت ارزان و با حجم بالا از مخازن نزدیک سطح زمین تا پایان این دهه (۲۰۲۰) به حداقل می رسد. باتوجه به پیر شدن جامعه بشری خرید اتومبیل ، مقدار استفاده سالانه هر خانوار از وسایل نقلیه و یا تولیدات انرژی بر همچون فولاد و سیمان روندی کاهشی دارد از سوی دیگر استفاده از اتومبیل هایی با مصرف کمتر و یا سوخت های پاک ، استفاده از تکنولوژی پهپاد و روبات در ساخت کالاها و ایجاد دولت الکترونیک کمک شایانی محسوب می‌شود. لذا انتظار می رود با توجه به کاهش رشد جمعیت از حدود سال ۲۰۱۸ افزایش مصرف انرژی های فسیلی بویژه نفت سیری نزولی یابد. ۳ - عوامل محیط زیستی: مناطق کشاورزی و صنعتی جهان غرب و کشورهای پیشرفته در معرض خطر آب گرفتگی قرار گرفته است و لذا شاهد تشکیل حرکتی هماهنگ و جهانی برای مقابله با آن هستیم و اقدامات عملی آن را در پیمان لیما و سفر های اخیر رئیس جمهور ایالات متحده به کشور های چین و هند و عقد قراردادهای دو جانبه در این زمینه ملاحظه کرد. مکانیزم عملی که بعنوان تضمین اجرایی شدن در حال شکل گیریست می تواند به نظامی تشویقی- تنبیهی مشتمل بر وضع تعرفه، تحریم، یارانه و یا موانع قانونی در جهت کاهش تولید گاز های گلخانه ای و به تبع آن تولید، عرضه و مصرف نفت، گاز، ذغال سنگ و سایر سوخت های فسیلی بیانجامد . پیش بینی می شود از سال های ۲۰۱۷-۲۰۱۸ شاهد فراگیر شدن مقدمات چنین قوانینی باشیم.

عوامل میان مدت

۴ - توسعه میادین نفتی در عراق و سایر کشور های آسیایی و افریقایی ۵ - افزایش تولید بیو سوخت ها به نظر می‌رسد با توجه به افت سرمایه گذاری در صنایع نفت و گاز احتمالاً شاهد عدم افزایش ظرفیت در صنایع پائین دستی هیدروکربوری خواهیم بود. واحدهای در حال ساخت نفت، گاز پتروشیمی بر ظرفیت موجود خواهندافزود ولی بدلیل کاهش رشد تقاضا درصد استفاده از ظرفیت در مجتمع های صنایع هیدروکربوری کاهش خواهد یافت. از سوی دیگر کاهش جمعیت، رشد اقتصادی، خانه سازی و کاهش درصد جمعیت طبقه متوسط ( افزایش اختلاف طبقاتی بویژه در چین ) باعث نقش مهمی در جهت کاهش نیاز به انرژی خواهد داشت.

ب - عوامل کوتاه مدت

مجادلات سیاسی، نظامی و اقتصادی، تشکیل گروه های فشار از سوی گروهی از کشور های بر علیه گروه دیگر از این دسته عوامل هستند (که بطور ویژه می توان از تحریم های هدفمند علیه جمهوری اسلامی ایران و حفظ سقف حداکثر تولید از سوی برخی کشور های عضو اوپک را نام برد) مواردی نظیر تحرکات گروه های نظامی تروریستی در مناطق نفت خیز و یا گلو گاههای عبور سوخت چون داعش، بوکوحرام، سودان جنوبی، نیجریه، لیبی و مرزهای الجزایر عواملی هستند که می توانند در دو رویکرد از بین رفتن ساختارها ی استخراج و فرآوری از یک سو و یا عرضه نفت قاچاق بصور غیر رسمی بر قیمت هیدروکربورها تاثیر کاهنده و یا افزاینده داشته باشند. از دیگر عوامل این گروه می‌توان به افزایش نرخ برابری ارز های معتبر و یا رونق و یا رکود اقتصادی و همچنین اولویت های سیاسی و اجتماعی و محیط زیستی بویژه در کشور های اروپایی و ژاپن نام برد. به طور کلی سیاست های حمایتی از اقشار فقیر ، توسعه طبقه متوسط و یا اقتصاد بازار آزاد (که می تواند به دسترسی خانوارها و مصرف سوخت از سوی آنها تاثیر بگذارد) هم از این دسته عوامل هستند. برخی برآوردها حاکی است که قیمت نفت های مرجع در حداقل ۶ ماه آینده در محدوده ۴۲-۴۷ دلار نوسان کرده و در فوریه ۲۰۱۶ حتی تا محدوده ۲۵-۳۰ دلار سقوط نماید و بازار صنعت پتروشیمی نیز با پایان ذخایر و تعهدات قبلی با شرایط جدید کاهش قیمت نفت هماهنگ شود .

موجی سهمگین یا روندی ناگزیرمثالی قدیمیست که می گوید برخی در برابر باد؛ «دیوار» می سازند و برخی «آسیاب بادی». شاید زنگ کاهش قیمت نفت از مدتها پیش نواخته شده باشد و عوامل مختلف سیاسی تنها در زمان و شدت آن تاثیر گذار بوده باشد.