شهرهای زشت و ضعیف و آلوده برآیند غفلت از نظارت حاکمیتی و تخصص مهندسان
الهام امینی- عضو هیات رییسه گروه تخصصی شهرسازی سازمان نظام مهندسی ساختمان استان تهران تقارن پنجم اسفندماه سالروز ولادت خواجه نصیرالدین طوسی و روز مهندس، تلاقی ارزشمندی از اندیشه مهندسی ایران گذشته و سرمشق قراردادن تلاش‌های آن دوران برای مهندسان امروز کشور است تا با بهره‌گیری از تجارب کسب شده و استفاده از علم و نوآوری و ایجاد فناوری‌های نوین، حفظ و اعتلای استقلال ایران زمین رقم زده شود و دستیابی به افق‌های افتخار مهیا گردد. بدین وسیله روز مهندس را به تمامی مهندسان این مرزوبوم علی الخصوص شهرسازان گرامی در جای جای میهن تبریک گفته و توفیق روزافزون این قشر فعال و پویا را در مسیر تحقق اهداف متعالی کشور از درگاه ایزدمنان خواستارم. امید آنکه به زودی با توجه به اینکه در قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان حوزه فعالیت مهندسان شهرساز مشخص گردیده و سایر رشته ها (عمران ، معماری ، مکانیک ، برق ، نقشه برداری) در چهارچوب وظایف مشخص شده فعالیت می کنند، شرح وظایف مهندسان شهرساز نیز اجرائی شود. موضوع به رسمیت شناختن رشته شهرسازی همچنان یکی ازچالش های اساسی مهندسان است، به رغم گذشت نزدیک به بیست سال از قانون نظام مهندسی ساختمان، هنوز باوری به شناخت و رسمیت بخشیدن به این رشته نزد مسئولین وجود ندارد با توجه به اینکه حوزه معاونت مسکن و ساختمان وزارت راه و شهرسازی و ادارات زیر مجموعه آن (اداره کل سازمان های مهندسی و تشکل های حرفه ای) به نوعی متولی این امر هستند انتظار می رود که به نقش خود در شناخت مسئولیت و وظایف شهرسازان در حیطه نظام مهندسی توجه بیشتری داشته باشند . بحث نظارت بر اجرای طرح های جامع تفصیلی توسط وزارت راه و شهرسازی به صورت نظارت بر اجرای طرح از بالا بوده که این امر به عنوان رسالت ذاتی معاونت شهرسازی و معماری آن وزارت خانه است، درحالی که نظارت می تواند از پایین به بالا باشد، با علم به اینکه ابتدا تخلف از ضوابط و مقررات شهرسازی پی کنی و اجرای فنداسیون آغاز شده و ادامه آن می تواند در تغییر کاربری در طبقات نیز ادامه یابد. لذا اگر این حلقه مفقوده که همان نظارت شهرسازان است مورد توجه قرار گیرد، می تواند جلوی بسیاری از تخلفات را بگیرد و با توجه به افزایش چند هزارنفری تعداد مهندسان شهرساز،درحال حاضر با این پتانسیل می توان در این راستا به وزارت راه و شهرسازی کمک کرد. در راستای پیشبرد هدف احقاق حقوق شهروندان درعرصه های عمومی به طور بنیادی ظرفیتی تحت عنوان شهرسازی وکالتی (advancacy planning) در جهان وجود دارد و شهرسازان به عنوان متخصصی که در این زمینه هم آموزش دیده اند و هم کار تجربه کرده اند به عنوان «وکیل» شهرساز (advancacy planers) می توانند وظیفه احقاق حق شهروندان در حوزه عمومی را بر عهده گیرند؛ اینکار موجب می گردد که شهروندانی که از حقوق خود درعرصه عمومی اطلاع ندارد، یا حتی اگر اطلاع دارند به طور تخصصی قادر به پیگیری آن و جلوگیری از زیر پا گذاشتن آن نیستند ، یاری شوند تا به حق خود در عرصه عمومی دست یابند؛ وظیفه «وکیل شهرساز» هم توسط اشخاص حقیقی و حقوقی می تواند سازماندهی و عملیاتی شود . پرداختن به مقوله نظارت شهرسازی و کنترل ضوابط و مقررات شهرسازی از موضوعاتی است که انجام آن با توجه به شرایط موجود شهرها در توان نظام مهندسی ساختمان و بخصوص گروه تخصصی شهرسازی بوده و لازم است تا از وضعیت نسبتاً راکد فعلی خارج شود. در راستای امر نظارت شهرسازی علاوه بر توان انجام آن به وسیله گروه شهرسازی نظام مهندسی ، نیازمند همکاری سایر مراجع در این امر هستیم . که از جمله می توان به وزارت راه و شهرسازی ،شهرداریها و مهندسین مشاور اشاره داشت. این همکاری بین دستگاهی ، با توجه به شرایط فعلی مدیریت های محلی نیازمند همکاری و هماهنگی و تنظیم موافقتنامه بین دستگاه های بالادست آنهاست. مراتب فوق را می توان با توجه به نیازها و شرایط فعلی، به عنوان راه حلی کوتاه مدت درنظر داشت. ولی موضوع اصلی که در میان مدت و دراز مدت باید توجه داشت، بازنگری در شرح خدمات تهیه طرح های توسعه شهری است که از حالت خشک و غیر منعطف طرح های تهیه شده فعلی که خود درایجاد شرایط فعلی و ناهنجاری های شهری نقش اصلی داشته اند خارج شود. وضعیت نامطلوبی که کلیه مشکلات ساخت وساز موجود درغیرمنعطف بودن و کلی نگری و راه حل های محدود دریک پهنه بزرگ شهری، حاصل آن است. بنابراین باید ضمن بررسی و آسیب شناسی طرح های توسعه شهری (فعلی) نسبت به تدوین چهارچوب و نگرش منعطفانه و بدنه تهیه کننده مسئولیت پذیر اقدام نمود تا شرایط لازم برای فراهم نمودن زمینه های رعایت حقوق مردم ، تامین منابع درآمدی مستمر شهرداریها ، بهره مندی و عدالت اجتماعی شهری ، فراهم نمودن زمینه سرمایه گذاری های کلان در ساخت و سازهای نیازمند شهر و با نگاه مصالح عمومی و... بوجود آید. با توجه به پیوستارعملی انجام شده با وزارت مسکن و شهرسازی سابق در طی سالهای ۸۸ و ۸۹ مقرر گردید که امور مربوط به کنترل و اجرا مصوبات شورای عالی شهرسازی و همچنین ضوایط طرح در توسعه شهری درسراسرکشور، مطابق ماده ۳۵ قانون نظام مهندسی کشور محول شود و دراین راستا همکاری و مشارکت در جهت ارتقاء کیفیت ساخت و ساز ها و تحقیق ضوابط مقررات و طرح در شهرسازی از طریق تفویض اختیارات نمایندگی از سوی وزارت راه و شهرسازی به سازمان نظام مهندسی ساختمان صورت پذیرد لذا در این راستا با توجه به شعار مقام عالی وزارت راه و شهرسازی تحت عنوان " توسعه مهندسی و حقوق شهروندی "و مسئولیت پذیری اجتماعی بنگاه ها، امر تعریف و تدوین جایگاه مهندسان شهرساز درامور دولتی و خصوصی برجسته شده و به عنوان همکار وزارت راه و شهرسازی چه در بخش دولتی و چه بخش خصوصی از خدمات مهندسان شهرساز جهت جلوگیری از تخلفات ساخت و ساز و اعمال ضوابط و مقررات شهرسازی بهره گرفته شود . دو غفلت موجب خسارت های جدی برای شهرهای کشور شده اند؛ یکی غفلت وزارت راه و شهرسازی از انجام نظارت های حاکمیتی بر اجرای طرح های توسعه شهری و یکی عدم استفاده از توان و تخصص مهندسان شهرساز توسط مسئولان اجرائی کشور حاصل این دو غفلت موجب گردیده تا شهرهای کشور به لحاظ سیمای شهری،زشت، به لحاظ عملکردی، بسیار ضعیف و از لحاظ زیست محیطی آلوده شده اند . استفاده از خدمات مهندسان شهرساز برای نظارت برحسن اجرای طرح های جامع شهری دارای چند مزیت است : ۱٫اعمال نظارت های حاکمیتی از طریق مهندسان شهرساز انجام خواهد شد . ۲٫ ازسرمایه های ملی که مصروف تهیه طرح های توسعه شهری شده ولی متاسفانه محقق نمی شوند صیانت می شود. ۳٫حضانت از حقوق شهروندان در رابطه با تخلفات شهرسازی قابل دفاع خواهد شد. بدون تردید اگر اهداف فوق تحقق یابد ، حاصل آن شهرهای زیبا ، پاک و دارای کارایی بالا خوهد بود. به امید ان روز روز ستایش دانایی، شکوفایی و تعالی به تلاشگران عرصه سازندگی مبارک باد.
