بررسی پیش‌نگرانه جهان اقتصاد از چشم انداز بازار نفت در سال ۲۰۱۶؛ نگاه نفت به سقف ۴۰ دلاری
برای بررسی بهای نفت در روز‌ها و ماه‌ها و حتی سال‌های آتی بهتر است در ابتدا دلیل افتهای اخیر طلای سیاه ارزیابی شود تا عوامل موثر بر قیمت و نیز امکان تغییر یا تشدید این مولفه‌ها با سهولت بیشتری بررسی شود. نفت تاریخچه‌ای مملو از فراز و نشیب را پشت سر گذاشته است و می‌توان گفت در زمان حاضر با عمیق‌ترین افت این ماده حیاتی از دهه ۱۹۹۰ تا کنون روبرو هستیم. افت قیمت نفت از ژوئن سال ۲۰۱۴ تا کنون به بیش از ۷۰ درصد رسیده است. سال گذشته بهای نفت چندین بار با بازیابی‌هایی روبرو شد اما در ادامه روند رو به بالای خود ناکام ماند تا اینک شاهد پایین‌ترین قیمت نفت از سال ۲۰۰۴ تا کنون باشیم. بسیاری از فعالان بازار بر این عقیده‌اند که تا زمان بازگشت به اعداد ۹۰ تا ۱۰۰ دلار که نرم بهای یک بشکه نفت در دهه گذشته بوده است چندین سال فاصله داریم. در هفته جاری بهای نفت خام برنت که به عنوان مبنای ارزیابی بهای نفت شناخته می‌شود تا رقم ۳۱ دلار در هر بشکه رسید. اما چرا بهای نفت با این سرعت افت داشت و چرا در زمان حاضر شاهد این افت‌ها بودیم؟ 
امیررضا حسنی، مدیر موسسه اقتصاد ایرانیان در گفتگو با جهان اقتصاد با اشاره به پرسش فوق، پاسخ داد: بی‌تردید این سوال پیچیده‌ای است اما با زبان ساده، مسئله اصلی به میزان عرضه و تقاضای نفت باز می‌گردد. در چندین سال گذشته میزان تولیدات داخلی آمریکا نزدیک به دو برابر افزایش داشته است و همین مسئله از نیاز واردات نفت این کشور تا حد زیادی کاسته است. عربستان، نیجریه و الجزایر که نفت آن‌ها به آمریکا وارد می‌شده است در رقابت با دیگر تولید کنندگان آسیایی برای یافتن بازارهای جایگزین مجبور به کاهش قیمت شده‌اند. نفت تولیدی در عراق و کانادا هر سال افزایش داشته است و روسیه نیز با تمام مشکلات اقتصادی که با آن دست به گریبان است برای ادامه و افزایش تولید نفت برنامه‌ریزی می‌کند. 
باید اذعان کرد که نشانه‌هایی از روند افت تولید نیز به چشم می‌خورد چرا که با توجه به افت بهای نفت، سرمایه‌گذاری در بخش اکتشاف رو به افول گذاشته است. بسیاری از موسسات اکتشافی در پی آغاز روند به شدت نزولی بهای نفت از عملیات اکتشاف و استخراج این ماده گران‌بها دست برداشته اند. موسسه مطالعاتی RBC Capital پیش‌بینی می‌کند پروژه‌هایی با ظرفیت تولید نیم میلیون بشکه در روز از سوی اعضای اوپک در سال گذشته یا متوقف شوند و یا به تعویق انداخته شوند و یا به پس از بهبود بازار موکول شوند، پروژه‌هایی که مجموع ارزش آن‌ها به بیش از ۳۸۰ میلیارد دلار بالغ می‌شود. عدم اجرای این پروژه‌ها ظرفیت تولید روزانه نفت را به روزانه ۲٫۹ میلیون بشکه کم‌تر از چیزی که می‌تواند باشد رسانده است. با این همه افت تولید نفت به میزانی که انتظار می‌رود سریع نبوده است، به خصوص که استخراج نفت از آب‌های عمیق خلیج مکزیک و کانادا پتانسیل‌های بالفعل تازه‌ای به سبد تولید نفت افزوده‌اند. اما در بخش تقاضا شاهد آن هستیم که اقتصاد‌های اروپایی و کشورهای در حال توسعه با ضعف‌های عدیده‌ای روبرو هستند و از طرفی نیز وسایل نقلیه به شدت کم مصرف‌تر
شده‌اند تا تقاضا برای سوخت با وقفه‌هایی روبرو باشد.
*نقش اوپک در کنترل بازار چه خواهد بود؟
به عقیده بسیاری، یکی از مهم‌ترین فاکتور‌های افت سریع بهای نفت تداوم عدم همگرایی در بین کشورهای صادرکننده نفت عضو اوپک است. ایران، ونزوئلا، اکوادور و الجزایر خواهان کاهش تولید نفت از سوی اعضای اوپک هستند در حالی که عربستان سعودی، امارات و دیگر متحدین حاشیه خلیج فارس از اجرای این خواسته سر باز می‌زنند. در همین حال عراق هر روز بر میزان تولیدات خود می‌افزاید و انتظار می‌رود ایران نیز با رفع تحریم‌ها باز هم به صدر تولید کنندگان عمده نفت بازگردد. با این‌که امارات متحده عربی در روز ۱۱ فوریه امیدواری‌هایی برای اجماع در بین سران اوپک برای کاهش تولید به وجود آورد و باعث رقم خوردن بهترین روز نفت خام در چند سال گذشته شد اما بسیاری از تحلیلگران شکل گرفتن این توافق را دور از ذهن تلقی می‌کنند و روند بلند مدت بهای نفت را کماکان نزولی پیش‌بینی می‌کنند. وزیر انرژی امارات از عزم سران کشورهای عضو اوپک برای مذاکره با صادرکنندگان عمده نفت غیر عضو اوپک برای کاهش تولید سخن به میان آورده است گرچه بسیاری نسبت به نتیجه دادن این چشم انداز تردید جدی دارند. مقامات عربستانی اعلام کرده‌اند اگر به کاهش نفت دست بزنند و به بالا رفتن
بهای نفت کمک کنند بدون تردید سهم خود را از بازار از دست خواهند داد و از این رو رقبای این کشور منتفع خواهند شد. آن‌ها گفته‌اند حتی برای دیدن افتهای بیشتر بهای نفت آمادگی دارند اما بسیاری بر این عقیده‌اند که عربستان به دنبال این است تا رقبای منطقه‌ای و حتی جهانی خود را از میدان بدر کند. با این همه باید گفت اگر بهای نفت برای یک سال و یا بیشتر در رقم فعلی باقی باشد پادشاهی تازه عربستان و شخص ملک سلمان کار دشواری برای قانع کردن متحدین خود خواهند داشت تا تولید نفت آن‌ها در محدوده کنونی باقی بماند. صندوق بین‌المللی پول تخمین زده است که در سال جاری میزان درآمد عربستان و متحدین او در حاشیه خلیج فارس تا ۳۰۰ میلیارد دلار کاهش یابد.
*آیا ظرفیت افتهای بیشتر برای نفت وجود دارد؟
در حال حاضر زمزمه‌هایی از تئوری توطئه در بین برخی از تحلیلگران دهان به دهان می‌چرخد. شماری از مجریان بخش تولید نفت بر سر این مسئله اتفاق نظر دارند که عربستان سعودی و آمریکا در پی تحت فشار گذاشتن ایران و روسیه هستند، که این امر به دو تولید کننده عمده نفتی انگیزه لازم را برای تداوم اعمال فشار برای کاهش بیشتر بهای نفت را می‌دهد. یاد آوری این مسئله قابل تعمق است که در دهه ۱۹۸۰ کاهش بهای نفت به فروپاشی جماهیر شوروی کمک شایانی کرده بود. البته باید گفت شواهد برای اثبات این تئوری چندان هم قابل توجه نیست و تاریخ نشان داده است که عربستان و آمریکا چندان هم بدور از تنش با یکدیگر همکاری نمی‌کنند. از سوی دیگر اوباما به عنوان رییس دولت در موقعیت سختی در مواجهه با صد‌ها شرکت فعال در زمینه اکتشاف و استخراج نفتی قرار دارد و باید پاسخگوی خیل سهامداران این شرکت‌ها باشد.
*چه زمانی بهای نفت بازخواهد گشت؟
باید گفت بازگشت بهای نفت حداقل به این زودی‌ها امکان‌پذیر نخواهد بود. کاهش تولید در آمریکا و دیگر کشور‌ها با سرعت لازم تحقق نخواهد پذیرفت البته شاید این روند در ادامه سال باتغییراتی روبرو شود. با این همه نشانه‌هایی وجود دارد که عرضه و تقاضا و قیمت نفت تا انتهای سال ۲۰۱۶ به تدریج با اصلاحات به توازن نزدیک شود. تقاضا برای سوخت در برخی از کشور‌ها بازیابی شده است که این می‌تواند به بازیابی بهای نفت در یک یا دو سال آتی کمک کند. شایان ذکر است که در حال حاضر پتانسیل تولید اضافی اندکی در کشورهای تولید کننده وجود دارد تا نگرانی به وجود آمدن بحران تازه برای مازاد عرضه نفت تا حدودی فروکش کند.
*در باره گزارش چشم‌انداز کوتاه مدت انرژی وزارت انرژی آمریکا اطلاعی دارید؟
بله. بهای نفت خام برنت در ماه ژانویه افت ۷ دلاری را نشان داد تا به رقم میانگین ۳۱ دلار در هر بشکه برسد که پایین‌ترین میانگین ماهانه از دسامبر ۲۰۰۳ تا کنون به شمار می‌رود. رشد مداوم ذخایر نفتی در کشورهای مختلف و عدم اطمینان از بازار تقاضای جهانی در طول ماه زانویه فشار نزولی بر بهای نفت را ادامه داد. پس از رشد ۱٫۸ میلیون بشکه در روز ذخایر نفت خام در سال ۲۰۱۵ به نظر می‌رسد در سه ماهه نخست سال ۲۰۱۶ نیز شاهد رشد ۱٫۴ میلیون بشکه در روز باشیم. در طول ماه ژانویه تغییرات بهای نفت خام با تغییرات شاخص اوراق بهادار همگرایی بالایی را نشان داد. افزایش هم روندی و نیز نوسانات بالای قیمتی در این دو بخش می‌تواند بازتاب عدم اطمینان از رشد اقتصادی در سطح جهانی باشد. تغییر در تقاضای کلی برای سرمایه‌های ریسکی از جمله بخش کالا و اوراق بهادار نقش مهم‌تری در تعیین قیمت بازارهای مختلف به نسبت ماه‌های قبل داشته است. با توجه به انتظار ادامه افزایش ذخائر نفتی در سال ۲۰۱۶ پیش‌بینی رشد بهای نفت محدود خواهد بود. پیش‌بینی بهای نفت خام برنت به میانگین ۳۸ دلار در سال ۲۰۱۶ افت کرده است. پیش‌بینی می‌شود با افزایش فشارهای صعودی در ادامه سال جاری میانگین بهای نفت خام برنت در سال ۲۰۱۷ به بشکه‌ای ۵۰ دلار برسد. در این نقطه خواهد بود که پیش‌بینی‌‌های ما کاهش اندک ذخایر نفتی را مد نظر دارد و اگر این کاهش ذخایر سرعت بیشتری بگیرد می‌توانیم در سه ماهه چهارم سال ۲۰۱۷ شاهد نفت بشکه‌ای ۵۶ دلار نیز باشیم. وی در پایان افزود: به همین منظور موسسه مطالعات و پژوهش‌های اقتصاد ایرانیان با همکاری شرکت بین‌المللی ایرانگردی و جهانگردی آزادی (آیتو) همایشی تحت عنوان "دورنمای اقتصاد ایران در سال ۱۳۹۵"در تاریخ ۱۲ اسفند ماه سال جاری برگزار می‌کند. علاقه‌مندان به شرکت در همایش می‌توانند جهت اطلاع به سایت eventiranian.ir مراجعه کنند.
