بررسی بنیادی صنعت پتروشیمی در ایران و خاورمیانه: نقش هلدینگ‌‌های پتروشیمی خاورمیانه در ساختار تولید و بازار محصولات
صنعت پتروشیمی در خاورمیانه قدمتی چند ده ساله دارد و شاید بتوان شرکتهای پتروشیمی رازی و فارابی را جزو طلایه‌داران این صنعت دانست. این شرکت‌ها و به دنبال آنان سایر شرکت‌‌‌هایی که توسط شرکت ملی صنایع پتروشیمی پایه‌گذاری شدند متفقاً از ساختاری مشابه برخوردار بودند که بخش‌‌های مختلفی چون اداری، تعمیرات، تولید و بهره‌برداری، بازرسی فنی و ....را شامل می‌شدند . 
یکی از بخش‌‌‌هایی که تا بیست سال پیش فاقد نقشی تعیین کننده بود بخش فروش و بازرگانی بود که دلیل آن را هم باید در تکلیفی بودن قیمت‌ها در بازار داخل و تمرکز مبادلات بازرگانی در شرکت بازرگانی پتروشیمی (بطور عام) جستجو کرد. چنین شرایطی بطور مشابه در سایر کشورهای تولید کننده پتروشیمی خاورمیانه نیز برقرار بوده است. شروع فرایند خصوصی‌سازی را می‌توان نمونه‌ای بومی‌سازی‌شده از اروپا و آمریکا دانست که
با تاخیری ده ساله و تفاوت‌‌‌هایی در نحوه اجرا در دهه ۹۰ و آغاز هزاره سوم در خاور میانه آغاز شد. از جمله دلایلی که بعنوان محسنات خصوصی‌سازی در نظر گرفته شده است می‌توان از: جلوگیری از فربه شدن دولت‌ها؛ کاستن از بروکراسی اداری و هزینه‌‌های جانبی؛ تسریع در فرایندهای تصمیم گیری؛ افزایش بهره‌وری و دلایل دیگر نام برد. یکی از تغییرات راهبردی در فرایند خصوصی سازی جابجایی اولویت از حجم تولید به افزایش سود است. اگر در مدیریت تکلیفی نتیجه عملکرد مدیران با حجم تولید سنجیده می‌شد در این دوره عملکرد شرکت‌ها با حجم سود ارزیابی شد (و اکنون نیز جزو اصلی‌ترین شاخص‌هاست).
چه هنگامی سود به حداکثر می‌رسد؟
در حداکثر شدن سود عوامل مختلفی دخیل هستند که حجم تولید، اختلاف قیمت فروش با قیمت مواد اولیه اهمیت به سزایی داشته است. تا دهه ۹۰ میلادی بدلیل کوچک بودن ظرفیت واحدها و عدم اشباع بازار تولید شرکت منطقه‌گرا بوده و بدلیل تعدد خریداران و فروشندگان بازار عرضه و تقاضا بازاری تقریباً کامل بود. بعنوان مثال در این دوره می‌توان از مجتمع‌‌های متانول نام برد که با تناژی در حدود ۱ تا ۲ هزار تن و با هزینه بالاسری یکصد دلار (به قیمت خوراک گازی) محصول را تولید و شرکت‌ها تحت نظارت دولت‌ها در عرضه آن‌ها به داخل کشور و یا صادرات اقدام می‌کردند. چنین بازاری مطمئناً بازاری بدون تنش و تغییرات رادیکال بوده و شرکت‌ها با درصد تولید به ظرفیت حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد مشغول فعالیت بودند ولی با شروع خصوصی‌سازی شرایط به چند دلیل دگرگون شد. با رشد فن‌آوری ظرفیت تولید محصولات به شدت افزایش یافته است ولی بدلیل رشد کمتر جمعیت و نیاز جوامع این امر خود را در کاهش استفاده از ظرفیت موجود واحدها نشان می‌دهد لازم به ذکر است این رقم در سال ۲۰۱۵ به ۵۰-۶۰ درصد کاهش یافته است. به دلیل اختلاف قیمت تمام شده محصول و شکل‌گیری مالکیت‌‌های هلدینگ‌ها توزیع درصد استفاده از مجتمع‌ها یکسان نبوده و می‌تواند به حذف و یا ضرر ده شدن واحدهای کوچک‌تر و یا قدیمی تر بیانجامد. حال با نگاهی به ساختار هلدینگ‌‌های پتروشیمی در خاورمیانه و ابعاد ایجاد بازار ناکامل بر لزوم یکپارچه‌سازی تولیدکنندگان داخلی و باز تعریف نقش آنان در سطح ملی و حتی منطقه ای تاکید می‌شود. بدیهی است عدم توجه و واکنش به موقع می‌تواند در دراز مدت و با توجه به قیمت پایین نفت و مشتقات و در نهایت کاهش قیمت پایه محصولات، هم‌گرایی مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان عمده در قالب قراردادهای بلند مدت به کاهش حجم تولید و آسیب به این صنعت منجر شود.
بزرگترین هلدینگ‌‌های صنعت پتروشیمی کشور
برای درک ابعاد نقش و توان صنعت پتروشیمی کشور ابتدا تعدادی از شرکتهای هلدینگ مجموعه شرکت‌‌‌هایی را که بخشی یا تمامی فعالیت آن‌ها در حوزه پتروشیمی کشور است معرفی می‌شود: شرکت پتروشیمی (هلدینگ خلیج فارس ) با ارزش برآوردب حدود ۶ میلیارد دلار شامل چند شرکت است که اهم آن‌ها نوری(برزویه)، بندر امام (ره)، بوعلی، فجر، پتروشیمی بین‌الملل، خوزستان، پارس، اروند، تندگویان است گروه گسترش نفت و گاز پارسیان که سهام آن در بازار بورس تهران معامله می‌شود در حال حاضر یکی از بزرگترین شرکت سرمایه‌گذاری نفت، گاز و پتروشیمی در ایران است که از اهم شرکتهای زیرمجموعه می‌توان به حفاری شمال، شرکت اویک، شرکت پالایش نفت شیراز، شرکت پتروشیمی مارون و شرکت پتروشیمی تبریز اشاره کرد. شرکت سرمایه‌گذاری نفت و گاز و پتروشیمی تامین(تاپیکو) بزرگترین هلدینگ متعلق به شرکت سرمایه‌گذاری تأمین اجتماعی است که دارای سهام در شرکتهای تولیدی و سرمایه گذاری صنعت پتروشیمی است شرکت گسترش انرژی پاسارگاد این شرکت سرمایه‌گذاری گسترده‌ای را در ایجاد زنجیره ارزش شامل تولید متانول، EPDM و پلی اتیلت‌‌های سبک و سنگین آغاز کرده است و در ادامه می‌توان از هلدینگهایی چون گروه سرمایه‌گذاری انتخاب و گروه پتروشیمی و سرمایه‌گذاری ایرانیان نام برد
رقبای منطقه ای شرکتهای پتروشیمی ایران
هلدینگ‌‌های بزرگی در خاور میانه وجود دارند که می‌توان آن‌ها را رقبای بالفعل و شاید همکاران بالقوه هلدینگ‌‌های ایرانی دانست. از جمله این هلدینگ‌ها می‌توان از بروج امارات که متعلق به شرکت نفت امارات و هلدینگ بورالیس است و با حدود ۴ میلیارد دلار دارائی دارای واحدهای بزرگ تولید پلی اولفینیست نام برد. اکوئیت کویت نیز با حدود ۳ میلیارد دلار دارایی مالکیت زنجیره‌‌های تولیدی را از نفت تا زنجیره‌‌های نهایی پلیمری داراست. سیپکم عربستان سعودی یا همان هلدینگ جزیره نیز با حدود ۶ میلیارد دلار دارای واحدهای تولید محصولات راهبردی صنعت پتروشیمی چون استیلن، اسید استیک و انیدرید است. سابیک و التصنیع عربستان سعودی با دارایی‌‌‌هایی به ترتیب برابر ۹ و ۱٫۵ میلیارد دلار از هلدینگ‌‌های بزرگی هستند که سابیک بطور ویژه بر تولید تمامی محصولات پتروشیمی اولفبنی، آروماتیکی و صنایع پایین دستی تمرکز داشته و التصنیع نیز جزو هلدینگهایی است که نیمی از شرکتهای زیر مجموعه آن به بخش تولید پلی اولفینی‌ها اختصاص دارد که از جمله می‌توان به شرکت صحارا اشاره کرد. مساعید نیز هلدینگ بزرگی که در کشور قطر است دارای سهام عمده در صنایع پتروشیمی این کشور محسوب می‌شود سائوک و زواری عمان نیز از هلدینگ‌‌های فعال در منطقه بوده که بطور ویژه در منطقه اقتصادی زهار فعال هستند
نقش هلدینگ‌ها در چیست؟
هلدینگ‌ها به چندین دلیل نقش بسیار مهمی در بازار خرید و فروش مواد شیمیایی پایه دارند: الف-به دلیل تعداد کم خریداران و فروشندگان در بازار نفت و پتروشیمی اصول بازار رقابتی کامل برقرار نیست و حجم بالای نقدینگی مورد نیاز و امکان اعمال نظرات خریداران در قراردادهای بلندت مدت تاثیر امکان تامین نقدینگی در قیمت گذاری را دو چندان می‌سازد. ب-به دلیل سهامی بودن اغلب شرکتهای تولیدی و معامله آن‌ها در بازار بورس امکان خرید سهام تعیین کننده و کنترل مدیریت این شرکت‌ها توسط گروه‌ها و هلدینگ‌‌های مالی بسیار معمول است. ج-هلدینگ‌‌های مالی با امکان خرید و مالکیت تاسیسات جانبی چون لنگر گاه و بنادر، تاسیسات تامین برق و یوتیلیتی‌ها امکان ایجاد مزیت‌‌های نسبی و یا اعمال نظرات خود به تولیدکنندگان را دارند. د-هلدینگهایی که مالک شرکتهای تولیدی هستند می‌توانند بخشنامه‌‌‌هایی را در کمیسیون‌‌های معاملات خود به تصویب برسانند که بصورت مستقیم یا غیر مستقیم بر سایر رقبا فشار بیاورند. بعنوان مثال ، هلدینگ A دارای واحدهای تولیدی پارازایلین (B) و PET(C) است و می‌تواند کسری نیاز و یا سرک تولید پارازایلین را وارد و یا صادر کند. هلدینگ A می‌تواند در جهت اعمال فشار بر قیمت شرکت (D) که تولید کننده پارازایلین است بخشنامه‌‌‌هایی را بصورت زیر در کمیسیون معاملات خود جاری سازد مثلاً این که در شرایط مشابه شرکت C در صورت خرید پارازایلین از سایر شرکت‌ها بایستی ۵% قیمت خرید به حساب هلدینگ واریز کند. و یا این که در صورتیکه شرکت C پارازایلین مصرفی خود را از شرکت B خریداری نماید شرکت هلدینگ حمل آنرا توسط تانکرهای شرکت حمل و نقل (E) و رایگان انجام خواهد داد. درصورتی‌که یک هلدینگ و شرکتهای زیر مجموعه آن و شرکت یا هلدینگ رقیب متعلق به دو کشور متفاوت باشند عوامل حاکمیتی و سازمان‌های موجود هر کشور و یا اتحادیه‌‌های اقتصادی می‌توانند بر این توازن تاثیر‌گذار باشد. در چنین شرایطی و وقتی که واردات از کشوری دیگر صورت می‌پذیرد رجحان تعرفه گمرکی و یا مالیات ارزش افزوده معاملات داخلی می‌تواند به پتانسیل تمایل یک شرکت و یا هلدینگ به چگونگی تامین کالای مد نظر را جهت دهی کند. چنین موردی را می‌توان از خرید پارازایلین از سوی شرکت تولید کننده PET در عمان نام برد. اولویت این شرکت در مرحله اول خرید از تولید کننده هم هلدینگی خود (AOL) به دلیل ارجحیت‌‌های اعمالی و مکتوب از سوی سائوک و در مرحله بعد از شرکت SABIC است که علت آنرا می‌توان در حذف تعرفه بین کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس (GCC) و ملاحظات سیاسی بعضاً نانوشته نام برد. بخش مهم دیگری از روش‌‌های اعمال فشار هلدینگ‌ها تصاحب سکان تصمیم‌گیری در شرکتهای بورسی است. در این روش شرکت هلدینگی (A) مالک شرکت تولیدی X، سعی می‌کند سهام مدیریتی اصلی‌ترین شرکت تولید کننده مشابه ،Y، را خریداری می‌کند و مدیر عامل مورد نظر و همراستا با سیاست‌‌های خود را منصوب می‌نماید. در ادامه با اعمال سیاست‌‌‌هایی که حاصل آن ضرر ده شدن شرکت تولیدی Y و سود آوری شرکت X خواهد بود شاهد کاهش شدید ارزش سهام شرکت Y و خرید سهام سهامداران جز خواهیم بود و با گذشت یک دوره چند ساله عملاً شاهد تمرکز یک زنجیره محصول در یک هلدینگ خاص می‌باشیم و چنین به نظر می‌رسد که این دقیقاً همان فرایندی است که در یکپارچه‌سازی مالکیت سهامداران در صنعت پتروشیمی کشور در حال شکل گرفتن است. ناگفته نماند که هلدینگ‌ها در مباحثی مانند تراز تولید، استراتژی‌های تجاری و رقابتی و سیاست‌گذاری‌های داخلی و بین‌المللی قیمت‌ها نیز نقش مهمی دارند که پرداختن به آن مجال بیشتری را می‌طلبد.
