فقدان گزارش ملی بحران در اوج فاجعه بی آبی
گزارش جهان اقتصاد از دلایل بروز تنش آبی در کشور
مهدی زاهدی-اواخر پاییز سالجاری در مهمترین وشاید تنهاترین جشنواره سینمای مستند کشور موسوم به جشنواره «سینما حقیقت»، فیلمی به نمایش درآمد که به رغم عدم دریافت جایزه از این جشنواره، محور بحث و جدل های بسیاری در حوزه بحران های طبیعی کشور به ویژه بحران آب شد. «مادرکشی» مستندی «جنجالی شده!» است که به گفته برخی آگاهان به سفارش مرکز بررسی های استراتژیک ریاست جمهوری ساخته شده و نگاهی آسیب‌شناسانه به وضعیت حکمرانی آب در ایران دارد. در این فیلم ضمن به تصویر کشیدن مظاهر و نتایج بحران آب، علل مختلف بوجود آمدن این بحران در ایران را بررسی شده که از عمده موارد مطرح شده در آن می توان به موضوع سدسازی‌های بی‌رویه و دخالت در اکو سیستم طبیعی، حفر بی‌رویه چاه‌های عمیق، انتقال آب بین حوزه‌های مختلف آبریز، از بین رفتن منابع زیرزمینی آب، بهره‌وری پایین و برنامه‌ریزی غلط در کشاورزی، جایگزینی مدیریت دولتی به جای مدیریت مردمی، اشاره کرد. پس از اکران این مستند در جشنواره،اولین واکنش ها از سوی مدیران یکی از بخش های مهم درگیر درحوزه سدسازی کشور بروز کرد. روز دوم دی ماه، مهندس رضا زاده، مدیرعامل شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران در موزه ملی ایران و درهمایش سد سازی و میراث فرهنگی،اگرچه از سازندگان این مستند تمجید کرد اما انتقادات تندی را درمورد برخی مطالب مطرح شده در این فیلم روا داشت. رضازاده گفته بود ما در ذهن خودمان از مرکز بررسی استراتژیک ریاست جمهوری یک بت ساختیم که می خواهد مسائل استراتژیک کشور را رسیدگی کند، اما کارگردانی که این فیلم را می سازد امانت داری نمی کند، با تحریف دو مطلب را به هم می چسباند تا مطلب مورد نظر خودش را به نتیجه برساند. این گونه رفتارهای ناصحیح باعث می شود آن عظمتی که در ذهنمان برای مرکز بررسی استراتژیک ریاست جمهوری ساخته بودیم فروبریزد. با این اوصاف اما آخر هفته گذشته این فیلم دردانشگاه اراک اکران شد و از قضا معاون پژوهشی مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری نیز در مراسم اکران آن حضور یافت و به ایراد سخنرانی پرداخت.
جای خالی گزارش ملی بحران
اظهارات نگران کننده محمد فاضلی در این مراسم درمورد آمارهای فاجعه آمیز در بخش بحران آب آنجا به اوج رسید که وی به طور صریح تاکید کرد: با این همه آمارهای وحشتناک جای خالی گزارش ملی بحران به شدت احساس می شود. او بدون اشاره مستقیم به فرد یا گروه خاصی عنوان کرد: اینکه سد ساخته شود، بعد آبی نباشد پشت آن جمع شود، بعد گفته شود که اشتباه کرده‌ایم، چنین دستگاهی که عمدا خطا کرده باید محاکمه شود. معاون پژوهشی مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری گفت: ۸۰ درصد دشت‌های کشور ممنوعه شده، بیابان‌زایی به شدت گسترش پیدا کرده، بحران آب جدی است و سوال اینجاست که گزارش ملی بحران کجاست؟ او خاطرنشان کرد: ایران رتبه اول فرسایش خاک در جهان را دارد، جزو کشورهای مبتلا به بالاترین میزان تخریب تنوع زیستی در جهان هستیم و در جنگل‌زدایی نیز رتبه برتر داریم که همه اینها به دلیل اجرای برنامه‌های اشتباه در سال‌های متمادی است.
اصرار بر رکوردشکنی به بحران آب ختم شد
فاضلی دغدغه رکورددار شدن بی‌منطق را از عوامل اصلی بحران امروز آب در کشور دانست و بیان کرد: گمان کردیم اگر رکورددار ساخت سد در جهان شویم یا رکورددار توسعه بی‌قاعده و بی‌حساب کشاورزی شویم به کشوری توسعه‌یافته تبدیل می‌شویم، غافل از اینکه بستر بحران آب امروز را رقم زدیم. وی ادامه داد: جاده می‌سازیم، اما فکر نکرده‌ایم در این جاده‌ای که ساخته شده کدام شرکت خصوصی بار خود را برای صادرات حمل می‌کند و چه سودآوری دارد، در صورتی که کشور هند به این حد جاده ندارد و از همان جاده‌های خاکی بسیاری از شرکت های خصوصی تولیدات خود را صادر می‌کنند و به زودی رتبه سوم اقتصاد جهان را به دست می‌آورد. معاون پژوهشی مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری افزود: فرودگاه می‌سازیم، در صورتی که به جز دو فرودگاه در کشور بقیه زیان‌ده هستند و درآمدشان کفایت مخارج جاری فرودگاه را نیز نمی‌دهد. وی با بیان اینکه میانگین برداشت هر هکتار گندم در مصر ۶۴۰۰ تن و این میزان برای فرانسه ۷۴۰۰ تن است، گفت: این میزان در ایران ۲۹۰۰ تن است و ما برای کشاورزی در این سطح، سد می‌سازیم! فاضلی این موارد را مصداق بی‌برنامگی‌ها و غیر اصولی کار کردن‌ها دانست و ادامه داد: این سوال باقی است که چرا بعد از ۴۰ سال میزان برداشت گندم در کشور ما یک سوم مصر و فرانسه است. ما برای این نوع کشاورزی و این میزان بهره‌وری آب تامین می‌کنیم؟
از رانت آب غفلت کردیم
وی با بیان اینکه در مورد رانت نفت صحبت شده است، اما به رانت آب کمتر توجه کرده‌ایم، عنوان کرد: آب در این کشور مجانی است. برق مجانی در اختیار کشاورز قرار داده می شود و آب را از عمق ۳۰۰ متری زمین بیرون می‌کشد. فاضلی با این توضیح که منبع مجانی در یک کشور بستر نابودی آن کشور است، گفت: در حقیقت همه نسل‌های آینده با رضایت سه نسل فروخته شده است. وی ادامه داد: منابع آب زیرزمینی و سطحی را حراج کرده‌ایم، تنها به دلیل اینکه در صنعت نمی‌توانستیم شغل ایجاد کنیم و همه نمادهای توسعه را در سدسازی و سازه‌های عظیم توصیف کردیم. فاضلی از این اقدامات بی‌برنامه به عنوان تفکر سازه‌ساز یاد کرد و افزود: در جامعه ما حریم‌ها رعایت نمی‌شود. نماینده مجلس در سدسازی دخالت می کند و در حقیقت در نظام معرفتی توسعه پایدار وارد می‌شود و همه این موارد و حریم شکستن‌ها سیلی می‌شود که همه ما را با خود می‌برد. معاون پژوهشی مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری ادامه داد: در حریم قنات‌ها چاه احداث می‌کنیم، حریم آبخوان‌ها را می‌شکنیم، در حریم رودخانه خانه می‌سازیم، این حریم قدرت است و در این کشور به جای حریم‌داری، حریم‌شکنی اتفاق می‌افتد. وی بیان کرد: کشاورز ما رانتی است چون آب قیمت ندارد در صورتی که در دوران قنات آب قیمت داشت. آب مجانی درست کردیم، آب را دولتی کردیم، نام ملی کردن بر آن نهادیم و قطعا با مجانی بودن نباید انتظار داشت که بهره‌وری هم داشته باشیم.
آمارهای مبهم
معاون پژوهشی مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری افزود: هر عددی که تحت عنوان آمار ارائه می‌دهیم می‌گویند غیر دقیق است. قطعا این امر از عملکرد ناصحیح در ارائه آمار توسط دستگاه‌های مرتبط نشات می‌گیرد، در حالی که ارائه آمار و ارقام دقیق وظیفه هر دستگاه است. وی ادامه داد: اعلام نکردن اعداد و ارقام و دست بردن در این موارد در کشور ما گویی برای عده ای سود دارد. زمانی که اعلام می‌شود میزان آب تجدیدپذیر در کشور ۱۳۰ میلیارد متر مکعب است و بعد این رقم به ۸۷ میلیارد متر مکعب تغییر پیدا می‌کند چگونه می‌توان به دستگاه مربوطه اطمینان داشت!؟ وی احداث صنایع آب‌بر در مناطقی که منابع آبی زیادی ندارند را از دیگر بی‌فکری‌ها و تصمیم‌های اشتباه دانست و گفت: اینها حاصل اقدامات غیر کارشناسی است و تنها به این فکر شده که رکورددار باشند و افتخار ایجاد صنایع بزرگ در هر منطقه‌ای و با هر شرایطی را کسب کنند. فاضلی ادامه داد: دولت ژاپن در واقعه هیروشیما کمیته بحران جهت بررسی وضعیت و علت وقوع حادثه در راکتور هیروشیما را تشکیل داد و یکی از سرتیم‌های این کمیته به دلیل کشف فرایندهای سیاسی که منجر به وقوع این اتفاق و مشخص شدن دلایل آن شده بود، به عنوان یکی از ۱۰۰ مرد مهم سال انتخاب شد.
