انتخابات؛ روحانی و راه دشوار برجام داخلی
صبح بی تحریم۲۷ دی ماه در ایران، پر از حادثه بود. یکشنبه صبح، حسن روحانی تقریبا دو سال و نیم بعد از انتخاب به سمت ریاست جمهوری، موفق شد به مهم ترین وعده انتخاباتی خود، یعنی لغو کامل تحریم های هسته ای و گشایش درهای جهان به روی اقتصاد ایران عمل کند. خبر لغو تحریم ها در نخستین ساعات بامداد یکشنبه به تهران رسید. با این حال صبح آن روز و پیش از آن که خبر لغو تحریم‌ها به دست بسیاری از مردم برسد و فضای برای بهره‌برداری رسانه‌ای و سیاسی دولت و گروه‌های حامی‌اش مهیا شود، خبری دیگری در شبکه‌های اجتماعی دست به دست شد. این خبر، رد صلاحیت بسیار گسترده نامزدهای اصلاح طلب و اعتدال گرا نمایندگی مجلس بود. با نزدیک شدن به ساعات میانی روز و تجمیع خبرهایی که از گوشه و کنار کشور می رسید، روشن شد که ابعاد رد صلاحیت های این دوره از انتخابات بسیار گسترده است. این خبر البته به خودی خود چندان غیر منتظره نبود. تقریبا همه ناظران مسائل سیاسی در گمانه زنی های خود این احتمال را مطرح می کردند که بر اساس تجربیات دوره های قبل، احتمالا در این دوره هم تعداد زیادی از نامزدهای نزدیک به جناح اصلاح طلب از سوی هیئت های نظارت رد صلاحیت خواهند شد. با این حال رد صلاحیت ها چنان گسترده بود که باز هم برای بسیاری از اصلاح طلبان قابل هضم به نظر نمی رسید. در حالی که اصلاح طلبان در جریان مرحله ثبت نام برای نامزدی کوشیدند با به میدان آوردن همه بضاعت و ثبت نام تعداد زیادی از نیروهای سیاسی نزدیک به این جریان، بر مسئله رد صلاحیت ها غلبه کنند، نتایج اولیه بررسی صلاحیت های داوطلبان نشان داد که با رد صلاحیت یا عدم احراز صلاحیت تعداد بسیار زیادی از این جریان، تاکتیک پیش گفته چندان موفق نبوده است. حسین مرعشی عضو شورای مرکزی حزب کارگزاران و از متنفذترین سیاستمداران اصلاح طلب روز گذشته در مصاحبه ای با ایلنا اعلام کرد که از حدود ۳۰۰۰ داوطلب اصلاح طلب تنها ۳۰ نفر از طرف هیئت های نظارت واجحد صلاحیت تشخیص داده شده اند. بر مبنای اعلام مرعشی، ۵ نفر از این افراد از تهران و ۲۵ نفر بقیه از حوزه های انتخابیه شهرستان ها داوطلب نمایندگی مجلس بودند. مرعشی فردای آن روز در مصاحبه ای دیگر از رئیس جمهور خواست که به عنوان پاسدار قانون اساسی کشور نسبت به این ظلم فاحش اعتراض کند. این خواست علاوه بر مرعشی توسط سایر سیاستمدران اصلاح طلب نیز تکرار شد و سرانجام روز گذشته شورای عالی سیاستگذاری اصلاح طلبان که مرجع تعیین سیاست های انتخاباتی این جناح است در بیانیه ای که در اعتراض به رد صلاحیت گسترده داوطلبان منتشر کرد، از رئیس جمهور و البته سایر شخصیت های اثرگذار خواست که در تعامل با تصمیم گیرندگان در راستای اصلاح این مشکل اقدام کنند. اصلاح طلبان در این مرحله تاکید دارند که روش هیئت های نظارت در تناقض با خواست مقام معظم رهبری برای حضور حداکثری مردم در انتخابات است.
موضع گیری رئیس جمهور
رئیس جمهور عصر دیروز در نشستی خبری در مقابل نمایندگان رسانه های گروهی نشست تا از مهم ترین دستاورد دولتش بگوید. کنفرانس خبری رئیس جمهور مطابق انتظار بیشتر به بحث لغو تحریم ها و چشم انداز گشایش در اقتصاد ایران تعلق داشت. با این حال خبر رد صلاحیت های گسترده آن قدر مهم بود که رئیس جمهور در پایان و در پاسخ سوال خبرنگار روزنامه اعتماد در مورد آن موضع گیری کند. روحانی در نخستین واکنش به این مسئله گفت : باید مدل برجام را در داخل هم پیاده کنیم. او ادامه داد : اطلاعات اولیه‌ای که به من دادند خیلی خوشحال‌کننده نبود. در دو مرحله اول انتخابات وضعیت خوب و امیدوار کننده‌ای داشتیم؛ استقبال گسترده از ثبت‌نام و بررسی صلاحیت‌ها در هیات‌های اجرایی، اما در مرحله نظارت برخی از افراد حالا به تعبیر خودشان احراز صلاحیت نشدند. ما بسیار امیدوار هستیم که شورای محترم نگهبان به این مسأله رسیدگی کند و اگر موردی، صلاحیتی تأیید نشده که قابل تأیید است که به نظر من این موارد فراوان است، شورای محترم نگهبان دخالت کند. مقام عالی اجرایی کشور با تاکید بر اینکه من به عنوان رییس جمهور از همه اختیاراتم در این زمینه استفاده خواهم کرد، اظهار داشت: امیدوارم شورای نگهبان که یک نهاد بسیار مهمی در کشور ما است و پاسدار قانون اساسی است و ما یک جا با شورای نگهبان وظایف مشترکی داریم که به یک معنا یعنی هم رییس جمهور پاسدار قانون اساسی و مسئول اجرای قانون اساسی است و هم شورای نگهبان به یک معنا شورای نگهبان قانون اساسی است و دقت می‌کند بر اینکه قانون اساسی در روند قوانین موضوعه کشور نقض نشود و در انتخابات هم نظارت می‌کند که قانون اجرا شود. رییس جمهوری افزود: امیدوارم ان شاءالله شورای نگهبان این دغدغه خاطر را حل کند و نگذارد دلواپسی به وجود بیاید.
دشواری های تسری دادن مدل برجام به مسئله رد صلاحیت ها
روزهای آینده، روزهایی حساس برای رئیس جمهور به شمار می رود. دکتر روحانی در سال ۱۳۹۲ با ائتلاف گسترده نیروهای اصلاح طلب و اعتدال گرا به قدرت رسید و حمایت دقیقه ۹۰ اصلاح طلبان از او نقش مهمی در پیروزی اش داشت. در دو سال و نیم گذشته از عمر دولت هم اصلاح طلبان از مهم ترین حامیان و همراهان روحانی و دولت او بوده اند و به صورت قاطع از برنامه های دولت یازدهم حمایت کرده اند. در شرایط فعلی به نظر می رسد که این جناح سیاسی و بدنه اجتماعی حامی آن به نقش رئیس جمهور برای حل یا تعدیل مشکل خود امید بسته اند. از سوی دیگر انتخابات مجلس دهم برای موقعیت سیاسی حسن روحانی و دولت او بسیار حیاتی است. سال ۱۳۹۵ آخرین سال دولت یازدهم است و این دولت برای عمل به وعده های خود نیازمند مجلسی همراه است. عدم حضور جدی اصلاح طلبان و نیروهای سیاسی نزدیک به اعتدال گرایان که آن ها هم از رد صلاحیت های گسترده بی نصیب نمانده اند، می تواند به این همراهی حیاتی، لطمه ای جدی وارد کند. مسئله بسیار مهم دیگر اهمیت ترکیب مجلس دهم در انتخابات آتی ریاست جمهوری است. تجربه نشان می دهد که همراهی سیاسی و اجتماعی نمایندگان با رئیس جمهور می تواند در همراه کردن رای دهندگان حوزه های انتخابیه بسیار موثر باشد. برنامه رئیس جمهور را برای غلبه بر این مشکل احتمالا باید در نخستین جمله او در نشست خبری روز یکشنبه دنبال کرد و آن تسری مدل برجام به این مسئله است. واقعیت این است که دولت حسن روحانی در جریان پرونده هسته ای ایران با ایجاد اجماعی گسترده در درون بلوک قدرت و البته حمایت ارکان مختلف نظام توانست علی رغم مخالفت شدید جریان های تندرو، این مذاکرات را به ثمر برساند. با این حال به نظر می رسد که او برای تسری این مدل به عرصه سیاست داخلی با دشواری های مهمی روبرو باشد. نخستین تفاوت مسئله پرونده هسته ای ایران و مقوله رد صلاحیت ها به ماهیت فشارهای شدید وارد شده بر کشور بر اثر تحریم های ظالمانه بر می گردد. مسئله تحریم ها مهم ترین موضوع در انتخابات خرداد ۱۳۹۲ بود و لغو آن به یک نیاز ملی بدل شده بود. در این شرایط جناح ها و افراد مهمی در درون بلوک قدرت با دولت برای رفع این مشکل همراهی می کردند. باقی ماندن این تحریم ها و شکست مذاکرات و مصائب متعاقب آن، تقریبا همه گروه های اجتماعی را به شدت متضرر می ساخت و این مسئله در همراهی با دولت یازدهم در بلوک قدرت هم موثر بود. در حالی که مسئله رد صلاحیت داوطلبان اصلاح طلب و اعتدال گرا نه برای همه گروه های اجتماعی که تنها برای پایگاه های رای اصلاح طلبان اهمیت دارد. چشم انداز عدم حل این مسئله هم اگرچه ممکن است این گروه ها را تحت تاثیر قرار دهد، اما قابل قیاس با مسئله باقی ماندن تحریم ها نیست. دولت روحانی در جریان برجام از حمایت همه جانبه جناح راست میانه بهره مند بود که با توجه به نفوذ این جریان سیاسی در بلوک قدرت ایران، یک برگ برنده مهم به شمار می رفت حال آن که روشن نیست که رهبران جناح راست میانه تا کجا با روحانی در مقوله رد صلاحیت ها هم نظر و همراه باشند. تفاوت دوم به این موضوع باز می گردد که در مسئله برجام دولت وشخص رئیس جمهور از جمله ارکان تصمیم گیرنده بودند، رئیس جمهور به عنوان رئیس شورای عالی امنیت ملی و وزرات خارجه به عنوان هدایت کننده مذاکرات تاثیر قاطعی در این روند داشتند. پرونده هسته ای البته امری فراقوه ای بود و رئیس جمهور علاوه بر اثر گذاری مستقیم می توانست با رایزنی های متعدد این ارکان را با خود همراه کند. در حالی که در مقوله رد صلاحیت ها، نهاد تصمیم گیرنده شورای نگهبان است و رئیس جمهور نقشی در تصمیمات ندارد و تنها باید به رایزنی بسنده کند. تفاوت سوم بین مقوله برجام و مسئله رد صلاحیت ها، تازه و بدیع بودن مسئله برجام در مقابل نهادینه بودن روند بررسی صلاحیت هاست. در حالی که پرونده هسته ای یک پرونده استثنایی در سپهر سیاسی ایران بود و روندهای نهادینه چندانی در مورد آن وجود نداشت، مسئله بررسی صلاحیت داوطلبان مجلس یک رویه است و در سال های اخیر بارها به همین سیاق به انجام رسیده است. تغییر این رویه نهادینه شده دشوارتر از به سرانجام رساندن برجام است. با این همه حسن روحانی نشان داده است که سیاستمدار هوشیاری است. باید منتظر ماند و دید که او برای روزهای آینده چه تدبیری در آستین دارد. از یک نکته هم نباید غافل شد و آن عزم اصلاح طلبان و اعتدال گرایان برای مشارکت فعال در انتخابات آینده به رغم این رد صلاحیت هاست، امری که کم و کیف آن می تواند صحنه انتخابات را به کلی دگرگون کند.
