قهر و غبار در دو سوی خلیج فارس
در آتش سوختن سفارت عربستان سعودی در تهران که قطع همه روابط دیپلماتیک ایران و این کشور را در پی داشت، پرده آخر تنش طولانی در روابط دو کرانه خلیج فارس بود. تنشی که ۴ دهه است که یکی از شاخص های اصلی اثرگذار بر سرنوشت منطقه بوده است و در کمتر ماجرای بزرگی در خاورمیانه است که رد پای رقابت و تخاصم تهران و ریاض را نتوان مشاهده کرد. کرانه های خلیج فارس : میزبان دو رقیب دیرینه عربستان در کرانه جنوبی خلیج فارس، زادگاه اسلام، سرزمین وحی و میزبان مقدس ترین اماکن مسلمانان است. این سرزمین بعد از فروپاشی امپراتوری عثمانی تحت حاکمیت خاندان سعودی درآمده است، خاندانی که نام خود را در اسم رسمی کشور هم ثبت کرده اند. خفته بر دریایی از نفت که مبنای اصلی قدرت این کشور را تشکیل می دهد، خاندان سعودی با تکیه بر اندیشه وهابیگری و قرائتی سلفی از اسلام، حکومتی مطلقه را بر صحراهای سوزان شبه جزیره اداره می کنند. حکومتی که در همه سال های قرن بیستم و اندک سال های گذشته از هزاره جدید از هیچ موج دموکراسی‌خواهی اثر نپذیرفته است و جز شوراهای کم اختیار مذهبی خللی بر قدرت مطلق پادشاه وارد نیامده است. حکومتی خاندانی با ده ها شاهزاده که ریاض را به کانون سیاست ورزی ده ها و صدها شاهزاده مبدل کرده است. پادشاهان سعودی علی رغم دلبستگی به وهابیگری و اسلام سلفی، هم پیمانان قدیمی غرب و به خصوص آمریکا هستند. ایران در کرانه شمالی خلیج فارس، میراث دار امپراتوری کهن باستانی، کانون تشیع و سرزمین بالندگی تمدن اسلامی در قرون طلایی آن است. جامعه ای بزرگ و رنگارنگ، لحاف چهل تکه ای از اقوام که بر سرزمینی زندگی می کنند که طبیعتی با تنوعی چشمگیر دارد. از صحراهای سوزان تا کرانه های نیلی و ستیغ کوه های ستبر. غنی از منابع زیرزمینی و ثروت های طبیعی و صاحب منابع بزرگ نفت و گاز. در تهران انقلابیونی در قدرتند که ۳۷ سال پیش با تکیه بر قرائتی انقلابی از اسلام بساط حکومت پادشاهی را برچیدند. در تمام دهه های گذشته حاکمان تهران سر آشتی با غرب را نداشته اند. انقلابیونی که بر صدور انقلابشان پایدارند، با سابقه جنگی ۸ ساله با عراق و تنشی طولانی با ایالات متحده، ایران بازیگر موثر خاورمیانه بوده است. زمینه های تنش به خوبی از همین توصیفات کوتاه پیداست. در سویی که یک حکومتی سنتی، با قرائتی سلفی از اسلام سنی، پایتخت محافظه کاری جهان عرب و داعیه دار سردمداری اعراب و در سوی دیگر حکومتی انقلابی، با تکیه بر قرائتی انقلابی از تشیع، کشوری چند قومی و غیر عرب، منزلگاه اصلی اسلام انقلابی. پیروزی انقلاب اسلامی : آب در لانه محافظه کاران احساس خطر خاندان سعودی از پیشروی اسلام انقلابی و پرواز آن از کرانه های شمالی خلیج فارس به ساحل جنوبی بود که در نخستین سال های انقلاب ایران آن ها را به حمایتی همه جانبه از رژیم صدام حسین در تجاوز به خاک ایران واداشت. دلارهای نفتی عربستان سعودی و همسایگانش که در شورای همکاری خلیج فارس بر علیه ایران متشکل شده بودند، رگ حیات صدام حسین برای تدوام تجاوز به ایران بود. کار اما از این هم فراتر رفت، مراسم حج سال ۱۳۶۶ به عرصه کشتار حجاج ایرانی مبدل شد. حاکمان محافظه کار سعودی برگزاری راهپیمایی برائت از مشرکین را که به نمایشی از قدرت اسلام انقلابی مبدل شده بود بر نتافتند. در سرکوب خشونت بار این راهپیمایی بیش از ۲۷۵ حاجی ایرانی شهید شدند. زخمی عمیق که به قطع رابطه ایران و عربستان منجر شد و هرگز کاملا ترمیم نشد. دولت های سازندگی و اصلاحات : فروکش کردن رقابت سال های دولت سازندگی و اصلاحات روزگار ترمیم و بهبود نسبی رابطه ایران و عربستان بودند. میانه روها در تهران سکان هدایت سیاست خارجی را در دست داشتند و محافظه کاری خاندان سعودی آن ها را از رویارویی مستقیم با تهران باز می داشت. در اواخر دهه ۷۰ خورشیدی دو کشور که از ستون های اصلی اوپک بودند، همکاری خوبی برای افزایش قیمت نفت با هم داشتند. با این حال رقابت میان دو کشور در سطح سیاسی و ایدئولوژیک هم چنان ادامه داشت. یکی با تکیه بر تبلیغ اسلام وهابی در کار تجهیز فکری افراطیون اسلام گرایی بود که به زودی به مهم ترین خطر برای جهان مدرن مبدل می شدند و دیگری با تکیه بر جذابیت های تشیع انقلابی به دامنه نفوذ خود در منطقه می افزود. حزب الله لبنان با بهره گیری از حمایت معنوی ایران مقاومتی جانانه برای رهایی جنوب لبنان از اشغال رژیم صهیونیستی سامان داد، مقاومتی که به یک پیروزی تاریخی منجر شد و بر حوزه نفوذ و قدرت شیعیان در منطقه خاورمیانه افزود. عربستان هم در لبنان بیکار نبود و با کمک به گروه های سنی در لبنان در کار توسعه حوزه نفوذ خود بود و بیروت مقصد سرمایه گذاری دلارهای نفتی عربستان و همسایگان عربش در شورای همکاری خلیج فارس بود. یازده سپتامبر : تغییر کامل چهره خاورمیانه تغییر اما در راه بود. یازده سپتامبر ۲۰۰۱ تروریست های القاعده قلب سرمایه داری را نشانه گرفتند. فروریختن دو برج عظیم در قلب نیویورک آغاز تحولاتی بود که چهره خاورمیانه را بیش از هر جای دیگری در جهان دگرگون کرد. تروریست هایی که دست به این اقدام زدند از آبشخور ایدئولوژی وهابی سیراب شده بودند، هر چند بر سر حضور نیروهای آمریکایی در سرزمین وحی با دولت عربستان سر ناسازگاری گذاشته بودند. حملات یازده سپتامبر با نخستین ماه های حضور رئیس جمهوری نو محافظه کار در کاخ سفید همزمان بود. جرج بوش و همفکران و همراهانش دستی گشاده در کاربرد سلاح داشتند و در پی اعمال مستقیم قدرت آمریکا بر جهان بودند. دو جنگ در دو سوی ایران به راه افتاد. اولی برای از میان بردن القاعده و دومی برای برانداختن صدام حسین. ایران و عربستان چندان در جنگ درگیر نشدند، اما عراق عرصه رقابت تازه بود. ایالات متحده هر روز بیشتر در این کشور اسیر درگیری با گروه های افراطی می شد که عراق بی دولت را به بهشت بنیادگرایان مبدل کرده بودند. یک دهه تعقیب گریز آمریکا با القاعده و فرزندان خلفش حاصل چندانی نداشت و فوج فوج بر تروریست های تکفیری افزوده شد. تهران اما از این فرصت نهایت بهره را برد. حاکمان بغداد رفیقان قدیمی ایران بودند و عراق از همراه ترین کشورهای منطقه با ایران شد و این به معنی از دست رفتن آن برای عربستان بود. ترور رفیق حریری : بالا گرفتن رقابت در لبنان هم رقابت بالا گرفت و رنگ خشونت یافت. ترور رفیق حریری از نزدیک ترین سیاستمداران لبنانی نزدیک به سعودی صفحه شطرنج را دگرگون کرد. عربستان با همراهی کشورهای غربی انگشت اتهام را به سمت دولت سوریه چرخاندند. دولتی که سال ها بود بر خلاف کل جهان عرب با تهران دوستی دیرینه داشت و حلقه مهمی از زنجیره مقاومت به شمار می رفت. زنجیره ای که با تهدید مستقیم رژیم صهیونیستی از سویی ضامن پایبندی ایران به تعهدات ایدئولوژیک خود و از سوی دیگر بخشی از استراتژی ایران برای مقابله با هر تهدیدی از سوی ایالات متحده بود. تعادل ناپایدار قوا در لبنان اما در نهایت چندان به زیان ایران و متحدانش بر هم نخورد. حزب الله با پشتگرمی ایران و سوریه در برابر فشارها مقاومت کرد. در همه این سال های عربستان علی رغم آن که کانون اصلی ایدئولوژی بنیاد گرایی بود، از رهگذر اتحاد با غرب کوشید تا فشارها را بر تهران افزایش دهد. ایران درگیری چالش سخت پرونده هسته ای با غرب بود و آمریکا یکسره در کار مهار ایران و وارد کردن فشار. بهار عربی : خیز سعودی برای کاستن از نفوذ ایران بهار عربی که از راه رسید، عربستان و متحدان غربی اش که از مصالحه با ایران درمانده بودند، از اعتراضات علیه دولت اسد حمایت کردند. به این امید که حلقه حیاتی محور مقاومت را بشکنند. کار از اعتراضات صلح آمیز گذشت و با مقاومت اسد به جنگی داخلی مبدل شد. عربستان سعودی در جدال با رژیم اسد بند از پای بنیادگرایان گشود. تروریست های تکفیری این بار با حمایت مستقیم مالی و امنیتی ریاض تجهیز شدند تا شاید پادشاهی مطلقه سعودی میوه چین بهار عرب شود که قرار بود گذار به دموکراسی باشد. عربستانی که در کار سرکوب اولین جوانه های بهار عرب در بحرین تا مرحله حضور مستقیم نظامی پیش رفت مبادا که تحولات دموکراتیک در این کشور با اکثریت شیعه آن را از جرگه متحدانش خارج کند. کار اما در سوریه گره خورد و سخت شد. از گشاده دستی عربستان و ترکیه و چشم پوشی دستگاه های امنیتی غرب هیولایی به نام داعش زاده شد که عراق و سوریه را به عرصه تاخت و تاز مبدل کرد. گشایش پرونده هسته ای : خواب آشفته در ریاض تحولی دیگر در تهران از راه رسید و حسن روحانی از جمع میانه رو ها روانه کاخ ریاست جمهوری شد. آن ها در پی گشودن گره از کار پرونده هسته ای ایران بودند. کاری که علی رغم همه فشارهای عربستان و همه مخالفت های آن ها از پیش بردند و این تمام محاسبات امنیتی سعودی را بر هم زد. حالا عربستان در جدال با رقیب دیرینه متحد بزرگ تر را در کنار خود نداشت. در ریاض هم با مرگ ملک عبدالله پادشاهی بر سر کار آمده بود که با بنیاد گرایان روابط خوبی داشت و همراهانش هم به دشمنی با ایران شهره بودند. پس محافظه کاری پیشین را کنار گذاشتند و چهره ای هجومی گرفتند. به یمن لشگر کشیدند که مبادا حوثی های نزدیک به ایران در آن به قدرت برسند و ماه ها است که بمب بر فقیرترین کشور عربی می ریزند. اعدام شیخ نمر : طراحی خطرناک با کاهش تنش بین ایران و غرب، عربستان در جای جای خاورمیانه در برابر ایران احساس شکست می کند. همین مسئله به نظر به رفتارهای تحریک آمیزی مانند به شهادت رساندن شیخ نمر منجر شده است. اقدامی که با اقدام افراطیونی که در زمین رقیب بازی می کنند به فرصتی برای به راه انداختن جنگ تبلیغاتی و رسانه ای برای عربستان مبدل شده است. رقابت دیرینه ایران و عربستان در مرحله ای حساس است و روشن نیست که نورسیدگان قدرت در ریاض برای ادامه این بازی خطرناک چه در سر دارند.
