عرضه مازاد بر مصرف؛ معضل آینده صنعت چای

نگاهی به وضعیت تولید و تجارت چای در جهان (گزارش فائو در سال ۲۰۱۵)

تهیه کننده: کایسون چانگ (دبیر گروه کشورهای تولید کننده چای عضو فائو)

ترجمه: سید محسن سنجری- مقدمه

چای پر مصرف ترین نوشیدنی در جهان پس از آب است. آن طور که در تاریخ ذکر کرده اند حدود ۲۷۰۰ سال پیش از میلاد کشف شد. بنابراین چای را بایستی یکی از قدیمی ترین نوشیدنی های جهان نیز به شمار آورد. امروزه چای را بر اساس میزان اکسیداسیون در حین عمل آوری به شش دسته تقسیم می کنند (چای سیاه، سبز، اولانگ، زرد، سفید و پوئر). این گیاه اساسا در نواحی گرمسیر و نیمه گرمسیر قابل کشت است. هر چند که برخی انواع آن را حتی در انگلستان، آمریکا و کانادا نیز کاشته اند. با توجه به تغییرات آب و هوایی و اقلیم، تولید محصول چای در سال های آینده دچار چالش هایی خواهد شد. عامل مهم رشد اقتصادی چای در جهان، تقاضای این محصول است. تحلیل تقاضای چای که دبیرخانه گروه کشورهای تولید کننده چای عضو فائو آن را انجام داده است حکایت از کشش ناپذیری قیمت چای سیاه و سبز دارد. کشش قیمتی چای بین منفی ۰٫۳۲ و مثبت ۰٫۸۰ محاسبه شده است. یعنی هر ۱۰ درصد افزایش قیمت خرده فروشی منجر به کاهش ۳٫۲ تا ۸ درصدی تقاضا می شود. کشش قیمتی چای سبز نیز بین منفی ۰٫۶۹ تا ۰٫۹۸ محاسبه شده است. عوامل زیادی بر تقاضای چای اثرگذارند. قیمت چای و درآمد مصرف کنندگان، خصوصیات فردی از قبیل سن، تحصیلات، شغل و پیشینه فرهنگی تعدادی از این عوامل هستند. هم چنین موضوع سلامت و تاثیر چای بر آن، بیش ترین نقش را در گسترش مصرف آن در جهان داشته اند.

نکات مهم

بررسی قیمت چای در جهان بر مبنای شاخص فائو حکایت از افزایش مداوم قیمت چای تا سال ۲۰۱۲ دارد. اما در سال ۲۰۱۳، قیمت جهانی چای با ۲٫۵ درصد کاهش هر کیلو ۲٫۷۹ دلار شد که در سال ۲۰۱۴ این رقم با ۵٫۳ درصد کاهش به ۲٫۶۵ دلار رسید. دلیل این کاهش را کاهش قیمت چای های سی تی سی (در تداول عامیانه، کله مورچه ای) می دانند که بخش عمده چای تولیدی جهان از این نوع است. البته قیمت چای ارتدوکس (اصیل) با ثبات و حتی افزایش همراه بود. در مجموع می توان گفت پس از یک کاهش نسبی تولید در سالهای ۲۰۰۸ و ۲۰۰۹ در سال های ۲۰۱۰ و ۲۰۱۱ وضع به حالت عادی بازگشت. قیمت چای نیز علی رغم ثبات در سال های ۲۰۱۳ و ۲۰۱۴ هم چنان از میانگین دو دهه گذشته بالاتر است. از کل ۵ میلیون تن تولید چای در سال ۲۰۱۳، حدود ۴ میلیون تن در شرق دور و ۶۵۰ هزار تن در آفریقا و بقیه در خاور نزدیک و آمریکای لاتین تولید شد. همچنین از کل ۱٫۷۷ میلیون تن صادرات چای در سال ۲۰۱۳، سهم شرق دور ۱ میلیون تن و آفریقا ۵۹۶ هزار تن و آمریکای لاتین ۷۶ هزار تن بود. از مقدار مصرف چای در همین سال (۴٫۸ میلیون تن)، ۸۱۵ هزار تن سهم کشورهای توسعه یافته نظیر کشورهای اتحادیه اروپا (۲۴۲ هزار تن) و به ویژه بریتانیا ( یا ۱۲۷ هزار تن) و ۴ میلیون تن سهم کشورهای در حال توسعه نظیر چین و هند (روی هم ۲٫۶ میلیون تن)، ترکیه و پاکستان بود. مصرف چای ایران در سال ۲۰۱۳، ۸۳ هزار تن بوده است.

وضعیت تولید

در سال ۲۰۱۳، تولید چای در جهان (کلیه انواع آن) با ۶ درصد افزایش نسبت به سال قبل تر به ۵٫۰۷ میلیون تن رسید که درصد افزایش تولید چای سیاه ۵٫۴ درصد و چای سبز ۵٫۱ درصد بود. در حال حاضر، چین بزرگ ترین تولید کننده چای در جهان است. تولید این کشور بالغ بر ۱٫۹ میلیون تن است که بیش از ۳۸ درصد کل تولید چای جهان را تشکیل می دهد. هند با ۱٫۲ میلیون تن، رتبه دوم را در اختیار دارد. کنیا و سریلانکا به ترتیب با ۴۳۶ و ۳۴۳ هزار تن مقام های بعدی را دارند. تولید چای در کشورهای مهم دیگر عبارتند از : ویتنام (۱۸۵ هزار تن)، اندونزی (۱۵۳ هزار تن)، بنگلاش (۶۶ هزار تن)، اوگاندا (۵۸ هزار تن) و مالاوی (۴۶ هزار تن).

وضعیت صادرات

در سال ۲۰۱۳، صادرات چای در جهان به رقم ۱٫۷۷ میلیون تن رسید که ۵ درصد بیش تر از سال ۲۰۱۲ بود. حجم چای سیاه صادراتی ۵٫۸ درصد افزایش یافت و عواید آن به ۵٫۷ میلیارد دلار رسید.

وضعیت مصرف

مصرف چای در سال ۲۰۱۳ کماکان سیر صعودی داشت و با حدود ۵ درصد افزایش به ۴٫۸۴ میلیون تن رسید. افزایش رشد اقتصادی و درآمد سرانه کشورهای چین و هند را عامل این افزایش دانسته اند. افزایش تقاضا در چین قابل ملاحظه بوده است. با توجه به افزایش سریع مصرف چای در جهان طی چند سال اخیر که سالانه از ۱۸ درصد فراتر رفته؛ شاهد افزایش ۹ درصدی مصرف و رسیدن آن به عدد بی سابقه ۱٫۶۱ میلیون تن نسبت به سال قبل در سال ۲۰۱۳ بودیم. مصرف چای هند با ۶٫۶ درصد افزایش به یک میلیون تن رسیده است.

وضعیت قیمت ها

شاخص قیمت چای سیاه سازمان فائو از سال ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۲ افزایش قابل ملاحظه ای یافت و به رقم هر کیلو ۳٫۱۸ دلار در سال ۲۰۰۹ هم رسید. هر چند پس از این سال کاهش یافت و به ۲٫۶۵ دلار در سال ۲۰۱۴ رسید. با این حال، این رقم از میانگین قیمت چای در دو دهه منتهی به سال ۲۰۱۲ بیش تر است. این افزایش، معلول بهبود تعادل عرضه و تقاضای چای و تضعیف دلار آمریکا در مبادلات جهانی بود.

دورنمای تولید و تجارت چای تا سال ۲۰۲۳

تولید

پیش بینی های تولید چای برای ۱۰ سال آینده نشان می دهد تولید چای سیاه تا حدودی سریع تر از دهه قبل افزایش خواهد یافت و با روند ۲٫۹ درصدی در سال به ۴٫۱۷ میلیون تن در سال ۲۰۲۳ خواهد رسید. در مورد تولید چای سبز، پیش بینی ها حاکی از روندی سریع تر از چای سیاه هستند. با توجه به افزایش تولید این محصول در کشور زادگاهش (چین) پیش بینی می شود با روندی ۸٫۲ درصدی درسال به ۲٫۹۷ میلیون تن در سال ۲۰۲۳ برسد.

مصرف

در زمینه مصرف برای کشورهای غیر تولید کننده به آمار واردات و برای کشورهای تولید کننده به مصرف داخلی استناد می کنند. متاسفانه در خصوص چای سبز اطلاعات کافی موجود نیست. اما مصرف چای سیاه با ۳ درصد افزایش سالانه به ۴٫۱۴ میلیون تن در سال ۲۰۲۳ می رسد. کارشناسان چای می گویند احتمال این که افزایش مصرف چای در کشورهای تولید کننده جبران کننده کاهش واردات کشورهای مصرف کننده باشد؛ زیاد نیست.

صادرات

صادرات چای سیاه در سال ۲۰۲۳ به ۱٫۶۷ میلیون تن می رسد که اندکی بیش از نصف آن (۸۲۰ هزار تن) متعلق به کشورهای تولید کننده در آسیا و بقیه در آفریقا خواهد بود. پیش بینی می شود کنیا هم چنان بزرگ ترین صادر کننده چای سیاه در جهان باقی بماند. رتبه های بعدی از آن سری لانکا، هندوستان، ویتنام، اندونزی و مالاوی خواهد بود. صادرات چای سبز با روند افزایشی ۷٫۱ درصدی در سال به ۷۵۰ هزار تن در سال ۲۰۲۳ خواهد رسید. چین با ۴۵۸ هزار تن رتبه اول و ویتنام با ۲۵۱ هزار تن رتبه دوم را خواهند داشت. اندونزی و ژاپن با ۱۸٫۵ و ۷٫۶ هزار تن به دنبال دو کشور فوق قرار می گیرند.

نتیجه گیری

نگاهی به وضعیت بازار چای در جهان حکایت از بهبود وضعیت عرضه مازاد بر نیاز دارد که تا سال ۲۰۰۸ ادامه داشت و منجر به کاهش قیمت ها به سطوح فعلی شد. البته افزایش قیمت چای باعث افزایش حدود ۱۰ درصدی عواید صادرات در سال ۲۰۱۳ شد که این امر در بهبود وضع معیشت و رفاه چایکاران موثر است. کارشناسان پیش بینی می کنند چنان چه در پاسخ به قیمت های فعلی، افزایش عرضه صورت نگیرد؛ در سال ۲۰۲۳ عرضه و تقاضای چای در قمت هر کیلو ۲٫۸۱ دلار به تعادل برسند. اما چنان چه وضعیت عرضه تغییر کند (که فرض بر همین است) شرایط کاملا متفاوت خواهد بود. مثلا با افزایش ۵ درصدی در تولید در نهایت قیمت چای ۴۰ درصد کاهش یافته به ۱٫۸۲ دلار در سال ۲۰۲۳ خواهد رسید و متوسط قیمت در دهه آینده نیز ۱٫۶۰ دلار خواهد شد. اما در صورت کاهش ۵ درصدی تولید از مقدار پایه (در واکنش به کاهش قیمت چای)، قیمت ها ۲۷ درصد بالاتر از دهه قبل یعنی کیلویی ۳٫۴ دلار در سال ۲۰۲۳ خواهد شد. بنابراین برای افزایش تقاضا باید کوشش بیشتری شود. مثلا تلاش برای افزایش مصرف در کشورهای تولید کننده که عمدتا خودشان سرانه بالایی ندارند؛ یکی از این راه ها است. تاکید بر بخش های دیگر بازار مانند چای ارگانیک و مزایای چای برای سلامت مصرف کنندگان بای در برنامه های تبلیغ چای مد نظر قرار گیرند. البته هیچ گاه نباید موضوع کیفیت و رعایت استانداردها را از نظر دور داشت. موضوع تغیر اقلیم واثراتش بر تولید چای در سال های آینده باید بیشتر مورد تحقیق و بررسی محققان قرار بگیرد. تغییرات زیادی در زنجیره عرضه به دلیل جابه جایی بسیاری از فرایندهای اختلاط و بسته بندی به کشورهای تولید کننده ایجاد شده و چند شرکت بزرگ اختلاط و بسته بندی با این راهبرد، هزینه هایی را متوجه کشورهای تولید کننده نموده اند. معضل عرضه مازاد بر مصرف هم چنان (کم یا زیاد) وجود خواهد داشت و کشورهای تولید کننده باید از طریق ایجاد تقاضا در داخل بر این مشکل فائق آیند. چون روند مصرف در وارد کنندگانی مانند اتحادیه اروپا و روسیه ثابت خواهد ماند.