بلای یارانه مستقیم، کاهش اعتماد به اقتصاددانان!

پدرم که تجربه زندگی دشوار هم او را محافظه‌کار و هم متکی به خود کرده‌بود، همیشه به من می‌گفت هیچ‌چیز خانه‌خراب‌کن‌تر از تصمیم عجولانه نیست. در این مورد تجربیات خوبی در زندگی کوتاه خود داشت اما نبود که نتیجه چنین تصمیماتی را در سطح ملی ببیند، که نتایج آن نه درس زندگی فرزندان که می‌تواند مثالی برای همه دانشجویان نه تنها در رشته اقتصاد که در خیلی رشته‌های دیگر باشد. ساله‌ای پس از جنگ و در دورانی که جنب‌وجوش سازندگی همه کشور را گرفته‌بود، من در یک پروژه بسیار بزرگ صنعتی مدیری داشتم که اصرار داشت با همه زیرمجموعه به قول معروف خشکه حساب کند. هرچه من از مضرات پرداخت پول غذای کارگران می‌گفتم، او از راحتی مدیریت کار می گفت، هرچه که من از لاغر و نحیف شدن کارگران در نتیجه کار سخت و طولانی و عدم‌تغذیه مناسب و جای خواب مناسب می‌گفتم، او می‌گفت: بگذار آنان خود در مورد حقوق خود تصمیم بگیرند. من مطمئن بودم که این تصمیم نه از سر احترام به حق انتخاب کارگران، که از سر فرار از مسؤولیت‌های مدیریت بود. آن کارگاه بعدها با اعتصابات و خشونت‌هایی درگیر شد، که اولین نتیجه آن برگشت به روال عقلانی تأمین جای استراحت مناسب و غذای گرم برای کارکنان توسط شرکت بود. بعدها این روحیه را همه جا دیدم، دیگر کار به‌جایی رسید که تنظیفات و آبدارخانه ادارات نیز به پیمانکار واگذار شد. به هر واحد صنعتی در حال کاری که می‌رفتم، شنیدن اصطلاحات کارگر پیمانکار و کارگر شرکتی برایم عادی بود. اما این آخر قصه نشد. کم‌کم برخی اقتصاددانان هم به طرفداران این حرکت همگانی پیوسته، و با نظریه‌پردازی به دفاع از چنین رویکردی پرداخته، و نام‌های پرطمطراقی چون خصوصی‌سازی، واگذاری امور و یا کوشش برای افزایش بهره‌وری برای آن انتخاب کردند. گویی که مشکل سیستم دولتی کشور و افزایش بهره‌وری، منحصر به اموری چون تنظیفات، آبدارخانه و کپی و یا حداکثر جمع‌آوری زباله چند خیابان بوده، و یا گرفتاری اقتصاد کشور با این اقدامات مشعشع حل شد. اما متأسفانه بازهم این آخرین بخش از قصه حق انتخاب کارگران و مردم نبود، که گویی گام نهایی در این راه باید محکم‌تر و با عجله بیشتری برداشته‌می‌شد. بله تراژدی پرداخت مستقیم یارانه. از نظر من پرداخت مستقیم یارانه ادامه حرکت همان مدیری بود که در ابتدای یادداشت به آن اشاره کردم. هر دو یک منطق داشت: انتخاب بدترین راه‌حل در مدیریت بحران. اینک که معما حل شده، صحبت از نتایج آن ساده است و اهلش آن‌را بهتر می‌گویند. اما از یک موضوع نمی‌توانم بگذرم، و فکر می‌کنم فراموشی آن نیز تبعات زیادی در پی خواهدداشت، و آن چیزی نیست جز آنچه که برخی اقتصاددانان کردند. خوشبختانه اینترنت برای آدم‌هایی چون من که حافظه خیلی خوبی ندارند، کمک بزرگی است، هنوز هم می‌شود در این محیط اظهارنظرهای پشتیبانانه برخی از این اساتید عزیز از طرح محیرالعقول پرداخت مستقیم یارانه را دید. نمی‌دانم، شاید اینان غم نان داشتند که فرمول‌های به‌اصطلاح آن‌ور آب را رنگ و لعاب ایرانی می‌دادند. جامعه که فراموش نمی‌کند و این یعنی کاهش اعتماد به علمای اقتصاد. در این کشور برای هر صنفی و حرفه‌ای جایی برای شکایت است. برای تخلف معدود پزشکان می‌توان به سازمان نظام پزشکی شکایت برد. برای مهندسان و وکلا هم جایی هست و شکایت از سیاسیون را به مردم و دور بعدی انتخابات می‌سپاریم. برای اقتصاددانان این محل کجاست؟ اصولاً مسؤولیت این عزیزان چیست؟ پند و نهی و یا نقد و روشنگری و یا نه، این عزیزان خود را فقط مکلف به تدریس در محیط‌های دانشگاهی می‌دانند؟