کشتی سازی ایرانی در دو قرن پیش جا مانده است
به رغم دارا بودن بیش از ۲۰۰ بندر بزرگ و کوچک در کشور
مهدی زاهدی-اگرچه ایران به دلیل موقعیت استراتژیک خود و دارا بودن دو حوزه بزرگ آبی در شمال و جنوب از ابتدای شکل گیری حمل و نقل دریایی با این بخش عجین بوده است اما در حوزه صنعت کشتی سازی هیچ سند معتبری درباره آغاز این حرکت در کشور وجود ندارد، تنها اسناد باقی مانده در این حوزه نشان می دهد فعالیت ساخت کشتیهای بزرگ در ایران ، در زمان نادرشاه افشار اتفاق افتاد و با کمک انگلیسیها توانست چند کشتی جنگی بسازد. شاه افشار برای این امر ابتدا شهر سیراف را ساخت و سپس کشتی سازی سیراف را بنا نهاد اما پس ازمرگش، کشتی سازی سیراف تعطیل و کشتی های ساخته شده نیز بدون استفاده رها و ازبین رفتند. این صنعت پس از آن برهه تاریخی در یک تعطیلی ۲۰۰ ساله به سر برد و در اواخر حکومت رژیم گذشته به صئرت جسته و گریخته سرمایه گذاری هایی برای صنعت کشتی سازی انجام شد اما عملا صنعت ساخت کشتی از سال ۸۱ و با ساخت کشتیهای کانتینربر و نفتکش در ایزوایکو وکشتیهای شاتل تانکر و کاسپین و افراماکس در صدرا شروع شده است. اما زمان زیادی نگذشت تا این دو شرکت که به عنوان پیش قراولان صنعت کشتی سازی ایرانی آغاز به کار کردند نه تنها خروجی مناسبی نداشتند بلکه آرام آرام راه نزول را در پیش گرفته و با قرارگرفتن در وضعیت بحران تنها امیدهای صنعت را به یاس تبدیل کردند. از همان دوره آغاز افول این شرکتها، بحث های جنجالی بسیاری میان دست اندرکاران و آگاهان این بخش درگرفت به طوریکه بسیاری از کارشناسان اذعان کردند به دلیل ناتوانی کشور دراین حوزه، " کشتی ساز شدن" ایران به طورکلی زیر سئوال رفت، آنها معتقدند: اتفاقات رخ داده وعدم پیشرفت کشور در این حوزه سبب شده است که همچنان صنعت کشتی سازی ایرانی در دو قرن پیش باقی بماند. با همه این اوصاف، روز گذشته مسئولان صنعتی کشور برای هفدهمین سال پیاپی زیر بیرق همایش صنایع دریایی و دریانوردی گردهم آمدند واین بار به طور صریح اعلام کردند: کشتی سازی ایران، صنعتی عقب افتاده است. معاون اول رئیس جمهور به عنوان مهمترین سخنران این جمع گفت: صنعت کشتی سازی داخل پیشرفت مناسب نداشته و نسبت به سایر کشورها عقب افتاده است که یکی مهم ترین دلیل آن، طراحی نشدن مکانیزم بانکی است. اسحاق جهانگیری در این همایش که به عنوان رئیس شورای عالی صنایع دریایی کشور سخن می گفت، اظهار کرد: اقتصاد ایران در دوره خاص و حساسی است و نیازمند تدابیر و برنامه ریزی های دقیق است. وی با اشاره به اینکه اگر ویژگی‌های این دوره‌ای که اکنون اقتصاد ایران در آن قرار دارد بشماریم، مهمترین آن ورود به دوران پسا تحریم است، افزود: در روزهای آینده تحریم‌های ظالمانه لغو شده و وارد دوره جدید خواهیم شد. این دوره ویژگی‌های خاص خودش را دارد و شرکای خارجی به سمت ایران می آیند و بازارهای بزرگتری در اختیار قرار خواهند گرفت و منابع زیادی به ایران خواهد آمد. به فناوری‌های روز دسترسی پیدا خواهیم کرد و فرصت جدیدی برای برنامه های اقتصادی کشور است که باید با تدبیر و برنامه ریزی با این مسائل روبرو شویم. جهانگیری خاطرنشان کرد: کشورهای متعددی در همسایگی داریم که هیچ کدام راه دریایی ندارند و به صورت طبیعی باید از طریق ایران به دریا وصل شوند و به همین دلیل شرایط بسیار خوبی برای ترانزیت کالا به آسیای میانه داریم. وی با تاکید بر اینکه بخشی از زیربناها در ایران شکل گرفته است، تصریح کرد: ایران یک کشور تازه به دوران رسیده نیست و اکنون بیش از ۲۰۰ بندر بزرگ و کوچک مختلف دارد و برخی از سواحل زیرساخت خوبی دارند. در برنامه ششم، دریا یکی از مهمترین جهت‌گیری‌هایی است که باید به آن پرداخته شود. رئیس شورای عالی صنایع دریایی کشور با بیان اینکه باید به صنعت دریایی نگاهی متفاوت شود، گفت: شروع فعالیت صنعت کشتی‌سازی در ایران به دهه چهل باز می‌گردد اما پیشرفت خوبی نداشته است و در واقع کشتی‌سازی ما عقب افتاده و مهمترین دلیل آن، این است که نحوه ساخت و تحویل و تامین ملزومات در داخل کشور با کشتی‌سازی های خارجی تفاوت دارد. در مکانیزم بانکی تامین منابع این صنعت پیش‌بینی نشده اما در دنیا این مسئله حل شده و نیاز نیست ابتدا تمام پول را برای ساخت کشتی بدهند. جهانگیری با اشاره به اینکه زمان ساخت کشتی در داخل کشور زیاد است، ادامه داد: زیرساخت‌های کشتی‌سازی‌های ما فراهم است.
بازگشت صدرا به دریا
وی در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به وضعیت کنونی شرکت کشتی‌سازی صدرا، بیان کرد: با توجه به مشکلاتی که برای صدرا پیش آمده، طرفدار این هستم که این شرکت به عنوان یک شرکت بزرگ دریایی به آغوش صنعت دریایی ایران باز گردد. این مسئله باید حتما حل شود و مالکیت شرکت مهم نیست، آنچه مهم است این است که متعلق به ملت ایران است. رییس شورای عالی صنایع دریایی با اظهار اینکه سالانه ده‌ها هزار کشتی در خلیج‌فارس جابجا می‌شود، افزود: سرویس‌ها و تعمیرات مورد نیاز این کشتی‌ها بازار بسیار خوبی برای ایران است. معاون اول رییس جمهور با اشاره به اینکه تعمیرات مورد نیاز داخل، به خارج سپرده می‌شوند، خاطرنشان کرد: اینها بازارهای بزرگی است که در ایران وجود دارد و باید در برنامه ششم به آنها بپردازیم.
بیکاری نگران کننده متخصصین دریایی
وزیر صنعت نیز دز این همایش به نکته قابل تاملی اشاره کرد؛ محمدرضا نعمت زاده گفت: در حالی که شرکت‌های دریایی از نبود نیروی انسانی متخصص گله‌مند هستند اما این در حالی است که آمار قابل توجهی از نیروی انسانی و فارغ‌التحصیل در رشته‌های تخصصی دریایی بیکار در کشور وجود دارد. وی افزود: پروسه جلب نیروی انسانی در شرکت‌های حوزه دریایی به این صورت است که دانشگاه‌های دریایی تنها از طریق بورسیه دانشجو می پذیرند که این نظام در هیچ کدام از این رشته‌ها وجود ندارد. وزیر صنعت، معدن و تجارت افزود: به این معنا که تا مادامی که شرکتها نیروی کار به دانشگا‌ه‌ها معرفی نکنند دانشگاه‌های دریایی دانشجو نمی‌پذیرند. وی از حذف این نظام خبر داد و گفت: خوشبختانه امسال رشته‌های دریایی هم به دفترچه‌های کنکور دانشگاه‌های سراسری و آزاد اضافه شد و دانشجوها غیر بورسیه هم می‌توانند در این رشته‌ها تحصیل کنند. نعمت‌زاده تاکید کرد: علی‌رغم تعداد قابل توجه فارغ‌التحصیل بیکار در این حوزه‌ها وجود دارد اما ۲۰ درصد از نیروی کار حوزه دریایی را خارجی‌ها تشکیل می‌دهند. وی با اشاره به نقدهایی که در حوزه دریایی و صنعت دریایی وجود دارد ادامه داد:طبق فرمایش مقام معظم رهبری پنج رویکرد اقتصادی مرتبط با اقتصاد مقاومتی و درون‌زایی وجود دارد که در صنعت دریایی به آنها توجه نشده است.
سفارش های ۱۰ ساله همچنان بی نتیجه!
وی با اشاره با بیان اینکه البته تولیدکنندگان داخلی هم در تحویل محصولات و سفارشات تاخیر دارند ادامه داد: هنوز سفارش‌های ۱۰ سال گذشته ساخت شناور به سرمایه‌گذاران تحویل داده نشده است. وی با اشاره به واگذاری شرکت دریایی صدرا گفت: شرکت صدرا بابت رد دیون در دولت گذشته به افرادی واگذار شد که صلاحیت اداره آن را نداشتند و معتقدند باید شرایط را به نقطه اولیه برگردانیم. وی با اشاره به مشکلات و موانع خرید شناور از داخل کشور گفت: مهم ترین مشکل در این زمینه موضوع تامین مالی برای خرید شناورها و تاسیسات فراساحلی است چرا که خرید شناور از خارج از کشور درشرایطی است که سرمایه گذاران ۸۵ درصد قیمت خرید را فاینانس می‌کنند که ظرف ۱۲ سال می‌توانند اقساط آن را بپردازند و در این مدت از آن شناور هم استفاده می‌کنند اما در ایران هنوز چنین پروسه‌ای ایجاد نشده است. وی با اشاره به برنامه راهبردی برای صنعت دریایی در ۱۰ سال آینده گفت: طبق این برنامه راهبردی سالانه به سرمایه‌گذاری ۳ الی ۴ میلیارد دلاری در این صنعت نیاز داریم.
