سهم ۶۳ درصدی تحریم ها در کاهش تولید صنعت پتروشیمی

کارشناس صنعت پتروشیمی- صنعت پتروشیمی یکی از مهمترین صنایع وابسته به نفت است که با فرآوری نفت و گاز طبیعی ارزش افزوده بیشتری را برای این محصولات به همراه دارد. ایران با داشتن بیش از ۱۵۷ میلیارد شبکه ذخائر نفت و بیش از ۳۳ هزار میلیارد متر مکعب گاز جزء غنی ترین کشورها در این زمینه است. از آنجائیکه نفت به عنوان ماده اولیه صنعت پتروشیمی محسوب می گردد در نتیجه قیمت محصولات پتروشیمی تحت تاثیر قیمت نفت قرار دارد. افت شدید قیمت نفت که باعث شده است که قیمت آن به کانال ۴۰ دلار و زیر آن سقوط نماید تاثیر عمیقی بر روی قیمت مواد پتروشیمی داشته است.به طوری که در حالی که نفت کاهش قیمت حدود ۴۰ درصدی را تجربه نمود مواد پتروشیمی هم از این کاهش قیمت بی نصیب نمانده و حدود نصف آن یعنی ۲۰ درصد کاهش قیمت را تجربه کردند و روند این کاهش قیمتها برای محصولات پتروشیمی به دنبال کاهش قیمت نفت با یک ماه تاخیر بوده است . در میان محصولات اصلی پتروشیمی پروپیلن با ۳۰ درصد کاهش قیمت بیشترین کاهش قیمت را داشته است. از آنجا که ماده اولیه صنعت پتروشیمی نفت خام است در نتیجه نقش نفت و قیمت بازار آن در صنعت پتروشیمی بی شک از اهمیت بالایی برخوردار است . البته باید در نظر داشت که واحد هائی از پتروشیمی هستند که از گاز به عنوان مواد اولیه استفاده می نمایند ولی با این حال نفت به عنوان عامل پیشرو در جهت گیری صنعت پتروشیمی است .باید در نظر داشت که قیمت خوراک و انرژی سهم به سزائی در قیمت نهائی محصولات پتروشیمی دارد. در نتیجه تولیدکنندگانی که به خوراک ارزان دسترسی دارند از مزیت رقابتی جدی در مقابل سایر تولیدکنندگان برخوردار هستند. خاورمیانه دارای ذخیره ۴۸ درصدی از ذخائر ثابت شده نفتی و ۴۳ درصدی از ذخائر ثابت شده گازی دنیا می باشند و در نتیجه در طول ۲ دهه گذشته صنعت پتروشیمی رشد بسیار چشمگیری در این منطقه داشته است که فراوانی ذخائر گازی با قیمت های قابل رقابت دلیل اصلی آن بوده است .در نتیجه رشد ناگهانی صنعت پتروشیمی در این منطقه ، کمبود گاز طبیعی که به عنوان خوراک این مجتمع ها استفاده می شود مشاهده گردیده است و پیرو آن بعضی مجتمع ها به استفاده از خوراک مایع روی آورده اند. بررسی عوامل کاهش تولید در صنعت پتروشیمی هم نشان می دهد که عوامل کاهش تولید به دو دلیل اصلی تحریم ها و رکود اقتصادی بر می گردد. کمبود خوراک و اشکالات فرآیندی که جمعا حدود ۶۳ درصد عوامل را تشکیل می دهد را به طور مستقیم و غیر مستقیم می توان ناشی از تحریم ها دانست و بالا بودن موجودی که حدود ۱۰ درصد در کاهش تولید نقش داشته است را می توان به رکود اقتصادی حاکم بر فضای جامعه مرتبط دانست. که با از بین رفتن تحریمها می توان این انتظار را داشت که هر دو عامل به تدریج سایه اش را از سر این صنعت برداشته و عوامل کاهش تولید صنعت پتروشیمی به حداقل برسد . مقایسه عملکرد صادرات محصولات پتروشیمی نشان می دهد که برای ایران پتانسیل بالائی برای صادرات این محصولات وجود دارد چرا که در سخت ترین شرایط تحریمی که نوک پیکان تحریمها صنعت پتروشیمی را نشانه گرفته بوده است و از طرفی تحریمهای بانکی امکان مبادله پول را جهت صادرات بسیار سخت نموده است ولی با این حال رشد صادرات را در سال ۱۳۹۳ نسبت به سال ۱۳۹۲ شاهد بوده ایم . منطقی به نظر میرسد که تصور نمائیم که در چنین شرایطی که صادرات این محصولات با سخت ترین محدودیت ها روبرو بوده است ولی با این حال رشد صادرات را شاهد بوده ایم پس با برداشته شدن تحریمها این رشد به مراتب بیشتر خواهد بود و امکان پر نمودن کل ظرفیت پتروشیمی را به راحتی خواهد داشت. مقایسه عملکرد فروش داخلی در دو سال متوالی ۱۳۹۳ و ۱۳۹۲ نشان می دهد که در شرایط رکود اقتصادی فروش این محصولات رشد حدود ۱۵ درصدی در بازار داخل ایران داشته است .حال با پیش بینی های موجود در خصوص رشد اقتصادی سال ۱۳۹۵ در ایران که اعدادی بین ۳ تا ۶ درصد را منابع مختلف پیش بینی نموده اند می توان انتظار داشت که در سال ۱۳۹۵ فروش داخلی محصولات پتروشیمی هم با افزایش قابل توجهی روبرو باشد.

مزیتهای نسبی ایران

با توجه به مزیت های کشور در داشتن خوراک ، نیروی انسانی متخصص ، داشتن جغرافیای گسترده و دسترسی به بنادر و دیگر بازارهای فروش و مزیت های طرح احداث صنایع بالادستی و پایین دستی پتروشیمی ، احداث این گونه صنایع می تواند با توجه به توجیه اقتصادی بالا از اولویت های سیاستهای توسعه ای کشور باشد. ایران ویژگیهای مثبت در امکان تامین خوراک برای صنعت پتروشیمی دارد و در منطقه ای که ما قرار داریم تولید محصولات پتروشیمی دارای مزیت رقابتی است. ایران در حال حاضر تنوع بسیار قابل توجهی در تولید محصولات پتروشیمی دارد و این نکته در بین کشورهای تولید کننده موقعیت ممتازی را بوجود آورده است. لازم به ذکر است که ایران ۲۵ درصد تولیدات محصولات پتروشیمی خاورمیانه را در اختیار دارد. براساس همین فرضیات است که دولت نیز قصد دارد ظرفیت صنعتی پتروشیمی را از ۶۰ میلیون تن در سال فعلی تا سال ۲۰۲۰ به ۱۰۰ میلیون تن برساند. البته لازم به ذکر است که در صنعت پتروشیمی مشکلات ساختاری عمده ای نیز وجود دارد. این مشکلات در مورد مواد خام است .صنعت پتروشیمی ایران هنوز به طور کامل از مزایای وجود منابع گازی منتفع نشده است .ایران باید ساختار هزینه ای و ارزش افزوده خود را ارتقا دهد و تولید گاز بالادستی را افزایش دهد تا تضمین نماید که مواد خام اولیه با مراکز فرآوری پایین دستی یکپارچه هستند.

نتیجه گیری :

حال در میان همین کشورهای خاورمیانه ایران موقعیت بهتری را در خصوص تولید محصولات پتروشیمی دارا است و فرصت های سرمایه گذاری شاخص در این زمینه وجود دارد. منابع نفت و گاز ایران غنی بوده و این قابلیت وجود دارد که صنایع پتروشیمی در مواقع نیاز از هر دو نوع خوراک مایع و گاز جهت تولید خود استفاده نمایند. این در حالی است که در برخی دیگر از کشورهای خاورمیانه کمبود منابع گازی وجود دارد. از نقطه نظر سیاسی که اتفاقا بسیار مهم نیز است ایران در حال حاضر در شرف پشت سر گذاردن شرایط تحریمی در این بخش است. مشکلات تحریمی در خصوص محصولات پتروشیمی در زمینه های مختلف سبب بوجود آمدن تاثیرات عمیقی بر روی صنعت پتروشیمی گردیده است. ۱) صادرات محصولات پتروشیمی ایران تحت تحریم بوده است و فروش آن در عرصه های بین المللی همراه با مشکلات و قطعا با قیمت های پایین تر از قیمت جهانی بوده و لذا سود آوری و میزان تولید آن را تحت تاثیر قرار می داده است. سود آوری محصولات پتروشیمی به صادرات آن کاملا بستگی دارد و علت آن نیز این است که ظرفیت واحدهای پتروشیمی گاه تا چند برابر کل مصرف کشور است و چاره ای جز صادرات محصولات آن وجود ندارد. ۲) بدلیل تحریمهای بانکی ، پتروشیمی ها در دریافت وجه محصولات صادراتی خود با مشکلات عدیده ای روبرو بوده اند. ۳) صنعت پتروشیمی دارای دانش فنی بالائی است که در زمان تحریمها انتقال این دانش فنی با مشکلات جدی همراه بوده است. ۴) صنعت پتروشیمی صنعتی است که نیاز به سرمایه گذاری های نسبتا بالا دارد و در بسیاری از کشورهای جهان تامین این سرمایه با سرمایه گذاری خارجی محقق می گردد لذا بدلیل تحریمهای بین المللی سرمایه گذاری های خارجی در این بخش بسیار محدود بوده است. حال با برداشته شدن تحریمها موقعیت صادرات محصولات پتروشیمی به کلیه نقاط جهان و بازارها اعم از بازارهای اروپائی بوجود می آید که این مسئله در شکوفا شدن آن نقش به سزائی دارد و از طرفی دیگر نیاز نیست که صادرات آن با قیمتهائی پایین تر از قیمت های جهانی انجام می شود که بیشتر شدن سود آن نسبت به شرایط فعلی را در پی دارد. از طرفی ایران با پرداخت منصفانه جهت دریافت دانش فنی می تواند به توسعه صنایع پتروشیمی خود اقدام نموده و سرمایه گذاران خارجی نیز مانعی برای سرمایه گذاری در صنعت پتروشیمی ایران نخواهند داشت. در خصوص شرایط پس از تحریم پیش بینی می گردد که ایران دارای رشد اقتصادی نسبتا قابل قبولی بعد از تحریمها گردد و ارقامی از ۳ تا ۶ درصد برای سال ۱۳۹۵ پیش بینی شده است .که بخش عمده ای از این رشد اقتصادی مربوط به بخشهائی است که مصرف کنندگان مستقیم محصولات پتروشیمی هستند و این مسئله آینده داخلی صنعت پتروشیمی را بهتر از اکنون توصیف می نماید و به علاوه اینکه بر طبق مطالبی که قبلا به آن اشاره گردید در شرایط رفع تحریمها، آینده صادراتی بهتری را برای صنعت پتروشیمی ترسیم می کند که در یک شرایط واقع بینانه به نظر می رسد که حتی بازار صادرات محصولات پتروشیمی دارای پتانسیل بسیار بالاتری از بازار داخلی آن است و شرکت هائی که از قبل در زمینه صادرات آن بوده اند در سال ۱۳۹۵ دوران کاری بهتری را سپری می نمایند و حتی جا برای این وجود دارد که شرکت های زیاد دیگری در زمینه صادرات محصولات پتروشیمی به عرصه تجارت وارد شوند.