اتحادیه اقتصادی اوراسیا و پیوستن ایران به آن
دکتر بهرام امیراحمدیان پژوهشگر موسسه‌مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی در‌قسمت اول این مقاله به تحریم روسیه ازسوی اتحادیه‌اروپا به دلیل مداخله این کشور درامور اوکراین و تلاش روسیه برای ایجاد اتحادیه اوراسیا بامحوریت ۴کشور و اضافه‌شدن قرقیزستان به عنوان عضو پنجم به منظور رویارویی با اتحادیه‌اروپا اشاره‌شد و از مطرح‌شدن عضویت ایران در این اتحادیه گفته‌شد.
حضور ایران در اتحادیه اقتصادی اوراسیا
درخصوص موفقیت یا عدم موفقیت این اتحادیه باید به بررسی چند عامل‌پرداخت. نخست باید دید که اعضای این اتحادیه چه کشورهایی هستند.دراین میان چین عموما در رده اول یا دوم شریک‌تجاری این کشورها قراردارد. بنابراین خواه ناخواه برای افزایش حجم تجارت می‌توان چین را نیز عضو این اتحادیه‌کرد. ازسوی دیگر تجارت غیرمکمل میان اعضای‌‌سازمان را شاید بتوان ازعوامل ناکامی آینده این اتحادیه نام‌برد. بابررسی تجارت اعضای این اتحادیه می‌توان دید که سهم بالای تجارت روسیه با اعضای این اتحادیه را انرژی تشکیل می‌دهد. اگربخواهیم خوشبینانه به حضور دراین اتحادیه بنگریم؛ شاید برای ایران که همواره از بازار کشورهای حوزه آسیای‌میانه دورافتاده‌است، حضور دراین سازمان می‌تواند یک اتفاق خوب‌باشد، اما این درصورتی‌است که روسیه بتواند ازموضع بالاترخود پایین‌بیاید و منافع همه اعضا را در راستای موفقیت خود‌بنگرد. ایران کشوری سرشار از منابع غنی نفتی است و می‌تواند به همراه روسیه و چین، از قدرتهای اقتصادی مهم این سازمان‌باشند. ناگفته پیداست اتحادیههایی که اعضای آن منافع ونگرانی مشترک نداشته‌باشند، نمیتوانند دوام چندانی داشته‌باشند. همکاری این اتحادیه با قدرتهای اقتصادی منطقه، راه برون رفت از این مشکلات خواهد‌بود. ایران به جهت قرارگرفتن دربهترین موقعیت ترانزیتی می‌تواند مسیری مناسب برای ترانزیت کالاهای کشورهای عضو باشد. قرارگرفتن بین دو دریای‌خزر و خلیج‌فارس موقعیت ویژه‌ای‌است. ازسوی دیگر قرارگرفتن در‌موقعیت ترانزیتی شرق به غرب نیز موقعیت ویژه‌ای‌است که ایران‌دارد.عضویت دراین اتحادیه به لحاظ مسیرترانزیتی،موقعیت ویژه‌ای برای ایران ایجاد‌خواهد‌کرد. بازارهای این اتحادیه بازاری مناسب برای محصولات ایران به شمارمیرود.ازسویی اگرکشورهای‌عضو، تعرفه‌تجارت درون اتحادیه را به صفر برسانند، قطعا شاهد رشد تجارت میان کشورهای عضو خواهیم‌بود.
سود و زیان عضویت در اتحادیه اقتصادی اوراسیا
این اتحاداقتصادی جدید جمعیتی بالغ‌بر۱۷۸میلیون نفربا ۲/۲ تریلیون دلار تولید‌ناخالص‌ملی را پوشش می‌دهد. چنین بازار بزرگی جذابیت زیادی برای جذب سرمایه‌گذاران خارجی خواهدداشت.هرچند بنابه گفته مقامات رسمی هنوز برای ارزیابی حجم سرمایه‌گذاری‌های جدید بسیار زوداست. تیمورسلیمانف،وزیراقتصاد و سیاست مالی اتحادیه اقتصادی اوراسیا می گوید: تاکنون بازار خدمات واحد و گردش آزادکالا ایجاد شدهاست.رشد قابل‌توجه در روند سرمایه‌گذاری و حجم تجارت را نمی‌توان در ۶ماه متوجه‌شد. به خصوص که این واقعیت را باید درنظر گرفت که ایجاد اتحادیه اقتصادی اوراسیا با بحران‌هایی دشوار همزمان شدهاست. راه‌اندازی اتحادیه اقتصادی اوراسیا با دورانی دشوار از زندگی اقتصادی روسیه همزمان شدهاست. تحریمهای اعمال‌شده علیه مسکو توسط کشورهای‌غربی بر سر الحاق منطقه کریمه اوکراین به روسیه تاثیری منفی بر اقتصاد کشورهای عضو اتحادیه داشته‌است.بخش بزرگی از درآمد روسیه و قزاقستان از تجارت نفت حاصل می‌شود. به این ترتیب رکود قیمت نفت، رشدتولید ناخالص ملی قزاقستان را کند کرده‌است. ازطرف‌دیگر، بر‌اثر کاهش سریع ارزش روبل، ارزش کالاهای روسی کاهش یافته است و بنابراین صادرات روسیه به سایر کشورهای اتحادیه از جمله قزاقستان در حال افزایش است. راخیم اُشاکبایف، معاون رئیس اتاق ملی کارآفرینان قزاقستان می گوید: «بسیاری از تولید کنندگان اهل قزاقستان به دلیل کاهش ارزش پول نمی توانند به رقابت بپردازند. ما از دولتمان خواسته ایم که این شرایط را به مثابه تهدیدی برای امنیت اقتصاد ملی در نظر بگیرد و به عنوان نیروی برتر و بدون سیاسی زدگی به اعمال محدودیت های تجاری موقت بپردازد». با این حال بنابر پیش بینی بانک جهانی تمام کشورهای عضو اتحادیه می توانند در سال ۲۰۱۵ تولید ناخالص ملی خود را افزایش دهند. علی رغم چشم انداز مبهم یکپارچگی اوراسیا و دشواری هایی که اتحادیه در سال اول با آن روبرو بوده است، برخی کشورها تاکنون از قصد خود برای همکاری با این اتحادیه خبر داده اند. این اتحادیه پس از عضویت قرقیزستان دارای مرز مشترک با تاجیکستان شده است و با ویتنام موافقتنامه تجارت آزاد، امضا خواهدکرد درعین حال مقامات اتحادیه احتمال می دهند که تاجیکستان در آینده ششمین عضو اتحادیه شود. دربرهه کنونی که ایران طرح برجام را با موفقیت به سرانجام رسانده و افقهای جدیدی در دوره پساتحریم روی ما گشوده شدهاست، نوعی از آشفتگی در پیوستن به سازمانهای همکاریهای منطقه‌ای در سیاست خارجی کشور دیده‌می‌شود. همکاری با اتحادیه اروپا موقعیتهای کم نظیری را پیش روی ایران قرار می دهد. پیوستن ایران به اتحادیه اقتصادی اوراسیا، موقعیت ایران را درهمکاری با روسیه و ترتیبات امنیتی و استراتژیک افزایش می‌دهد و به همان نسبت ما را از اتحادیه اروپا دورمی‌کند.اکنون کشورها بدنبال شرکت در ترتیباتی هستند که جریان فناوری، سرمایه، کالا و مسافر را تسهیل کند. قطبهای سرمایه و فناوری در اروپا متمرکز شدهاست. همکاری با شورای خلیج فارس ایران را به جهان اسلام نزدیکتر می‌کند و موجبات صلح و آرامش در جهان اسلام و مبارزه با جریانهای افراطی اسلامی خواهدشد. این مورد نیازمند سامان بخشی به روابط با عربستان سعودی است کهدر حال حاضر بیش از همیشه دچار تنش است. فعال سازی سازمان همکاری های اقتصای اکو موجب افزایش ثبات و امنیت در منطقه بویژه در افغانستان می‌شود،اما این نیازمند ادغام در همکاریهای منطقه‌ای با ترکیه است که درمساله سوریه با ایران اختلاف و تنش‌دارد.ازسویی دیگر پیوستن به سازمان همکاری شانگهای، افق جدیدی بروی ایران باز می کند ولی در نهایت موجب دوری ایران از اروپا می شود. پیوستن به ابتکار چین در طرح«یک‌راه، یک‌کمربند»موقعیت ایران را در زمینه استفاده از موقعیت جغرافیایی خود و تبدیل آن به موقعیت ژئوپلیتیکی ارتقاء می دهد و آن را تبدیل به نقطه ثقل منطقه‌ای می‌کند. هریک از موارد گفته‌شده سودها و زیانهای خاص خود رادارد که باید بررسی‌شوند. ایران نیازمند یک استراتژی کلان اقتصادی کارآمد هماهنگ با سیاست خارجی همراستایی با اهداف سند چشم انداز ۲۰ ساله است.
