مجمع منم!
ناصر ذاکري
در يک اقتصاد امروزي روابط مديران بنگاه‌هاي اقتصادي چه کوچک و چه بزرگ، با سهامداران و مالکان در قالب قوانين و مقررات جاافتاده‌اي تنظيم مي‌شود. سهامداران با نظارت دقيق بر عملکرد مديران منصوب خود، وضعيت بازدهي آينده دارايي خود را بررسي و ارزيابي مي‌کنند. طبعاً اگر عملکرد مديران مطلوب و رضايت‌بخش نباشد، درباب آينده همکاري آن‌ها با بنگاه اقتصادي تصميم‌گيري مي‌شود. وضعيت دستمزد و مزاياي يک مدير، يا پاداشي که ساليانه به وي تعلق خواهدگرفت، نيز از اين قاعده ساده و پيش پا افتاده پيروي مي‌کند.
در چنين شرايطي و با رقابت پيچيده مديران توانمند و مجرب، پاداش و امتيازات مديران بستگي تامّ و تمام به عملکردشان و سودي که نصيب مالکان شرکت مي‌سازند، دارد. اگر مديري با دستمزد و پاداش نجومي کار مي‌کند، فقط و فقط به اين دليل است که سهامداران دريافته‌اند استفاده از خدمات گران‌قيمت او به صرفه و صلاح شرکت است، زيرا سودي چندبرابر اين هزينه را عايد مي‌سازد. البته در رده‌هاي پايين‌تر نيز، اين قاعده ساده حاکم بر فضاي کسب و کار جاري است و مديران مياني، کارمندان عالي‌رتبه و جزء نيز متناسب با ارزشي که مي‌آفرينند، امتيازات مادي دريافت مي‌کنند، تا انگيزه کافي براي همکاري خلاقانه با بنگاه داشته‌باشند.
اما در سيستم مديريتي ايراني، نيازي به رعايت اين اصول و قواعد نيست. اين سيستم مي‌تواند با پشت کردن به اصول و معيارهاي کارآمدي همچنان به کار خود ادامه دهد.
در بسياري از بنگاه‌هاي اقتصادي کشور ما، به‌ويژه شرکت‌هاي بزرگ، به دليل شرايط خاص مالکيت، اعم از وابستگي به نهادهاي دولتي، عمومي و يا حضور مقتدرانه بخش شبه‌خصوصي، سهامداران چندان اقتداري براي زير سؤال بردن مديران ارشد ندارند. نقشي که براي سهامداران تعريف شده، فقط در حد رسميت بخشيدن به جلسات مجمع و افزودن بر درصد حاضران مجمع است. تصميمات مهم به‌ويژه تصميماتي که به ابقا و ارتقاي مديران و فرمول دريافت پاداش و مزاياي آنان برمي‌گردد، به طريقي ديگر گرفته‌مي‌شود. سهامداران نمي‌توانند مديري را که موجب متضرر شدن آنان شده‌است، استيضاح کنند، زيرا مورد حمايت "سازمان متبوع" است؛ آنان اگر از عملکرد مدير و سازمان متبوعش راضي نيستند، به قول معروف: در باز و جاده دراز. آنان مي‌توانند سهامشان را با قيمتي پايين بفروشند و از سر ناچاري به مديري ديگر و سازمان متبوعي ديگر اعتماد کنند، يا کلاً عطاي بورس را به لقايش ببخشند.
به اين ترتيب، در طول چند دهه گذشته، جمعي از مديران قدرت يافته و امور را در کف باکفايت خود قبضه کرده‌اند که مسائل خود را از طريق ارتباطات خاص حل مي‌کنند. در عزل و نصب‌ها، چندان نيازي به رعايت صرفه‌وصلاح شرکت نمي‌بيند، و به راحتي منافع خود و جمع دوستان را به منافع سهامداران ترجيح مي‌دهند. به همين دليل ملاحظه مي‌کنيد که فلان مدير در شرکتي اقماري، به توليد زيان براي سهامداران مشغول بوده، اما از حمايت خاص مسؤول بالاتر خود که شرکت‌هاي اقماري را حياط خلوت خود مي‌داند، برخوردار است. فلان مدير که تمام هنر مديريتش ريالي به سود شرکت اضافه نکرده، پاداش تمام و کمال بابت کم‌کاري‌ها و بي‌اعتنايي‌هايش به منافع سهامداران را با تصويب مجمع دريافت مي‌کند. و ... .
اين مجموعه از مديران را بايد مستقل از وابستگي‌هاي سياسي و جناحي‌شان، به عنوان يک طبقه اجتماعي جديد تعريف کرد. همان‌گونه که ميلوان جيلاس نويسنده منتقد يوگوسلاو، مديران کمونيست يوگوسلاوي سابق را اعضاي اين طبقه جديد(1) مي‌ناميد: مديراني که با کمک نفوذ و ارتباطات پيچيده‌شان ثروتمندتر و قدرتمندتر شده، و با ادعا تلاش براي ساختن جامعه‌اي عاري از اختلاف طبقاتي، موفق به ساختن طبقه اجتماعي جديدي خاص خود شده‌اند!
شايد لحن تند و انتقادي من، چندان خوشايند جلوه نکند. اما از حقيقت گريزي نيست. چرا مجموعه‌اي از اين طبقه مديران ممتاز همواره چون ياران دبستاني کنار هم جلوس مي‌کنند؟ فرد الف به هر سمتي منصوب شود، منصبي مرغوب به دوستانش ب و ج خواهدداد. فرد ب هم، چنين تعهد نانوشته‌اي دارد، و در کل براي ساليان سال اين چند اسم را در کنار هم مشغول خدمتگزاري و البته کسب امتيازات نجومي مي‌بينيد. چرا پاداش ساليانه برخي مديران هيچ ارتباطي با عملکرد شرکت ندارد؟ منظورم نقش مدير در افزايش سود است. به عبارت ديگر شرکتي که به دليل دسترسي به رانت و انحصار، يا به دليل شرايط خاص تورمي کشور، سودي مثلاً معادل بيست درصد خواهدداشت، و اين سود ربطي به مديريت داهيانه جناب مدير ندارد، چرا بايد پاداش هنگفت به مديرانش بدهد؟ آيا اگر به جاي فرد الف که از دوستان است، فرد ديگري رداي مديريت را بر تن مي‌کرد، اين سود عايد نمي‌شد؟! چرا شرکتي که به دليل بحران نقدينگي موفق به پرداخت به موقع دستمزد کارکنان يا ساير بدهي‌هايش نمي‌شود، پاداش مديران دلاورش را بايد از هر طريق ممکن و بلافاصله پرداخت کند؟ و ده‌ها چراي بي‌جواب ديگر.
يکي از شواهدي که اين ادعاي مرا تأييد مي‌کند، وجود اختلاف شديد درآمد بين شاغلان اين‌گونه شرکت‌ها است. براي ترسيم و تجسم سطح زندگي و رفاه يک فرد شاغل در اين مجموعه‌ها، لازم نيست به تحصيلات و توانايي و تجربيات وي توجه کنيد. فقط کافي است بدانيد عضو "طبقه جديد مديران دلاور" است يا نه. اگر عضو اين طبقه نباشد، حتي با داشتن رتبه علمي مقبول، زندگي معمولي خواهدداشت و مثل خيلي کارکنان ديگر گرفتار مستأجري و اجاره ماهانه و ... خواهدبود. اما اگر عضو طبقه باشد، مستقل از رتبه علمي و تجربياتش، دستمزد و پاداش بالا دارد و احتمالاً مالک چندين آپارتمان در گوشه و کنار شهر است.(2)
به بيان ديگر، در جوامع پيشرفته، هرچند مديران پاداش نجومي مي‌گيرند، اما وضعيت اختلاف درآمدي در اين جوامع، خيلي دچار شکستگي نيست. و مزدبگيران را مي‌توان در سه گروه کم‌درآمد، با درآمد متوسط و پردرآمد طبقه‌بندي کرد. اما در جامعه ما اين شکستگي و اختلاف سطح بسيار معني‌دار است: يا کم‌درآمد يا بسيار پردرآمد؛ بستگي دارد که عضو طبقه جديد باشيد يا نه.
در چنين فضايي پاداش‌ها نه به دليل داشتن عملکرد درخشان، بلکه فقط به دليل احراز سمت خاص، به مديران تعلق مي‌گيرد! و به همين دليل، سمت‌هاي مديريتي داراي سرقفلي مي‌شوند و نمي‌توان به راحتي اين سمت‌ها را به افراد شايسته تخصيص داد. البته روشن است که يک مدير ارشد دلاور نمي‌تواند و نبايد تمام منصب‌هاي تحت فرمان خود را با اين فرمول تخصيص دهد. او بهتر است در مورد بخشي از مناصب، با فرمولي ديگر و توجه به معيار شايستگي تصميم بگيرد. حداقل فايده اين کار، به اصطلاح رد گم کردن و ژست شايسته‌سالارانه گرفتن خواهدبود.
در چنين فضايي آکنده از روابط خاص و بده‌بستان‌هاي ياران دبستاني، سخن گفتن از مجمع سهامداران و صاحبان حق بيهوده است. وقتي مدير به سبب عملکرد ضعيفش مورد انتقاد سهامداران قرار بگيرد، مسؤول بالاتر به حمايت مؤثر از او خواهدپرداخت و خود به جاي مجمع سهامداران تصميم خواهدگرفت که اين مدير ناموفق همچنان بر کرسي رياست تکيه بزند. البته اين مسؤول به دليل همان "شرايط خاص مالکيت"، مي‌تواند با صدايي رسا بگويد: "کدام مجمع سهامداران؟! مجمع منم!" (3)
--------------------------------------
1 - "طبقه جديد" عنوان کتاب مشهور ميلوان جيلاس است. اين کتاب در سال 1957 منتشر شد و بعدها نويسنده را به مشتري پروپاقرص زندان‌هاي يوگوسلاوي کمونيست مبدل کرد.
2 - درگذشته گفته مي‌شد:
تو اول بگو با کيان دوستي
پس آن‌گه بگويم که تو کيستي!
امروزه بايد گفت:
تو اول بگو با کيان دمخوري
پس آن‌گه بگويم چه سان مي‌خوري!
3 - عنوان اين يادداشت را از جمله معروف لويي چهاردهم پادشاه مقدر فرانسه اقتباس کرده‌ام که گفته بود: دولت منم! ((L'etat c'est moi
