سیاستهای اشتباه بر اساس اشتباهات شناختی
مهدی نظیفی- تحلیل‌گر اقتصادی - شناخت اشتباه منجر به تحلیل اشتباه شود سپس به اقدام اشتباه می‌انجامد. گزاره اشتباه «چین اقتصاد اول جهان است» درحالی که اقتصاد چین هنوز فاصله معناداری با اقتصاد آمریکا دارد و با تشدید تنشها و تقابل‌های پرهزینه چین در سالهای اخیر، تحریم‌های سنگین آمریکا، شیوع ادامه‌دار کرونا، سرعت پیشرفت‌‌هایش کند شده، نمی‌توان تبدیل شدن آن را در آینده نزدیک به اقتصاد اول دنیا صحیح دانست. همچنین گزاره «روسیه ابرقدرت اقتصادی و نظامیست» را نمی‌توان درست دانست چون شدت گرفتن اقتدارگرایی در چند دهه اخیر و تجمیع ثروت و قدرت در گروههای مافیایی، باعث گسست‌های فراوان اجتماعی و ناپایداریهای اقتصادی روسیه شد به طوری که پشتیبانی و لجستیک ضروری برای تقویت ارتش را در حدی ناپایدار کرد که روسیه در جنگ با کشور کوچک اوکراین، که تله آمریکاییان برای آشکار شدن ضعفهای اساسی روسیه بود، طی ۸ماه گذشته زمین‌گیر شده است.
متاسفانه بدون اتکا به دانش و تجربه، اتکا به این دو گزاره اشتباه، باعث شکستهای استراتژیک بسیاری در سیاست خارجی و انزوای سیاسی ایران شده و آن را می‌توان از مهمترین عوامل برونزای عدم موفقیت دولتهای مستقر در سالهای اخیر حتی در عرصه‌های داخلی بویژه در عرصه اقتصاد دانست. یکی از نمایان‌ترین نتیجه این برداشت اشتباه را می‌توان در افزایش تنشها با سایر کشورها بویژه تنشهای نظامی اخیر در مرزهای شمال غربی و غربی ایران مشاهده کرد که ظرفیت منفجرکردن تضادهای تاریخی انباشته شده را دارد. اصرار بر ادامه این اشتباهات تا به جایی رسیده که پس از به تسخیر درآمدن خیابانهای شهرهای سایر کشورها توسط انبوه ایرانیان معترض مقیم خارج که ضمنا خواستار فراخوان سفرای کشورها هم هستند، دور نیست شاهد به وقوع پیوستن فراخوان سفرای خارجی از ایران هم باشیم.
از سوی دیگر سالهای درازیست نظام سیاسی ایران تمام نیروهای سیاسی منتقد را از صحنه خارج کرده تا فضای کشور را تنها برای خودی‌ها در یک‌سو و براندازان نظام در سوی مقابل تصور نماید که شامل در یک سو نیروهای دینامیک جامعه با میل به تغییرات بنیادین در کشور، در سوی دیگر نیروهای استاتیک که میل به ایستایی دارند و هیچگونه تغییری در وضعیت موجود کشور را برنمی‌تابند، است. حاکمیت با تصور تقابل این دو هنگامی که صحنه را از نیروهای بینابینی کاملا خالی کرده هر دو طرف را ناتوان از راه حلهای بینابینی در جهت کاهش میزان تنشهای اجتماعی می‌پندارد لذا چاره‌ای جز اینکه هزینه‌های تحولات خشونت آمیز اخیر را بسیار بالا درنظر بگیرد، ندارد. در حالی که عقلای تمام گرایشهای سیاسی ایران می‌دانند که، این مفروضات اشتباه، عامل اصلی تمام برخوردهای خشن با غیرخودی‌ها و هرگونه انتقاد و اعتراض در کشور بوده است. پس از۶هفته ادامه بلاانقطاع اعتراضات خیابانی در کنار اعتصابات دانشگاهها، مدارس، که هر روز با اعتصابات متعدد استادان، معلمان، کارگران همراه می‌شود، زمان آن رسیده که برای جلوگیری از فروپاشی اقتصادی و سیاسی کشور، حاکمیت آستانه تحمل خود را بالا ببرد، واقعیت اعتراضات انبوه مردم و حضور نیروهای بینابینی در صحنه را قبول کند، تا با شناخت تمام واقعیات جامعه، امکان به حداقل رساندن خسارات و هزینه‌های انجام تحولات ناگزیر کنونی را به طور مسالمت آمیز با اتکای به اجماعی از نمایندگان تمام گرایشات سیاسی موجود و اقلیتهای قومی ایران، فراهم کند.
حاکمیت باید بپذیرد شیوه‌های حکمرانی به شیوه سابق و مبتنی بر حذف و خشونت، هیچ رهیافت خلاقانه نداشته و پس از این هم نمی‌توانند هیچ راه حل خلاقانه ارائه کند. اقدامات قبلی مدیران ارشد دولتی به همراه انکار اعتراضات و تحقیر معترضان، اعلام پایان یافتن اعتراضات، بیمار انگاری معترضان بازداشتی و سخنان بی پایه و اساس در مورد این پدیده اجتماعی، علاوه بر اینکه آتش اعتراضات را شعله‌ورتر می‌کند، خسارات و هزینه‌های کشور را بسیار بیشتر از این افزایش خواهد داد. همگان باید این را در نظر داشته باشند که پس از رخدادهای۶هفته اخیر، لایه‌های مختلف جامعه ایرانی تغییر کیفی نموده‌اند. اینک به نقطه عطفی رسیده‌ایم که دیگرانتظار برگشت به شرایط قبل از شهریور۱۴۰۱بیهوده است. حاکمیت با قبول تغییرات بنیادین در نیروهای فعال اجتماعی، باید قبول کند که برآیند نیروهای فعال اجتماعی کنونی کشور باید در حاکمیت نمود پیدا کند در غیراینصورت باید منتظر رویدادهایی متفاوت از جنس رویدادهای قبل از این بود. جنس این رویدادها چیست؟ این را، نوع برخورد حاکمیت به جنبش اعتراضی مردم ایران، پس از این تعیین خواهد کرد. با اوجگیری اعتصابات عمومی سراسری، درگیری‌ها تبدیل به مجموعه‌ای از تغییرات کیفی شده که هیچگاه حاکمیت در۴دهه اخیر در ایران با آن روبرو نبوده است. با تعلیق تحلیلی و عملکردی حاکمیت، اکنون بن‌بست‌ها عمیق‌تر گردیده، معترضان با افزایش بیشتر جمعیت معترضان در داخل و اوجگیری بیشتر تجمعات انبوه ایرانیان خارج از کشور، دیر یا زود این بن‌بست را خواهند شکست. در روند رو به جلو اعتراضات، فرجامی جز این متصور نیست که به‌خصوص پس از چالش پهپادهای ایران در جنگ اوکراین و موضعگیری یکپارچه غربی‌ها و سازمان ملل در این‌رابطه، حاکمیت کنونی توان بازدارندگی خود را به حدی از دست خواهد داد که پارامترها و عوامل خارجی امکان تعیین کنندگی مقطعی روند تحولات کشور را پیدا خواهند کرد. حذف ایران از سازمانهای بین‌المللی مشابه موردی که علیه روسیه اتفاق افتاد، فراخوان سفرای کشورهای اروپایی، ارجاع پرونده ایران به شورای امنیت سازمان ملل... را می‌توان به عنوان شروع این نوع اقدامات نام برد. شرایط کنونی بن بست عدم گفتگو بین نیروهای فعال جامعه، درنهایت می‌توان به معنی پایان دیپلماسی و هر نوع مذاکره با غرب هم درنظر گرفت.
مدیران ارشد کشور باعقلانیت می‌توانند با عقب‌نشینی منطقی خود در قالب استعفا و... ، روند تحولات کشور را به روندی با هزینه و تلفات کمتر تبدیل کنند وگرنه کمترین هزینه را می‌توان فروپاشی اقتصادی زودرس و خسارات هنگفت آن برای کشور ارزیابی کرد. انعکاس همین فروپاشی در اوجگیری اختلافات نیروهای حاکمیتی ظاهرا یکپارچه، با چندپاره شدن آنها و تلفات فراوانشان نمایان خواهد شد.
فعالان اقتصادی که به ریسکهای ناشی از تنشها توجه دارند تا هنگامی که بن بستهای سیاسی موجود را، شکسته و ابهام زدایی شده نبینند نمی‌توانند برای ادامه فعالیت اقتصادی خود تصمیمی بگیرند به‌خصوص روند سرمایه‌گذاری‌های آتی مشابه بیش از یک دهه گذشته به بالاترین درجه منفی خواهد رسید.
از حافظ یادی کنیم:
جهان و کارِ جهان، جمله هیچ بَر هیچ است / هزار بار، من این نکته کرده‌ام تحقیق
به مَأمَنی رو و، فرصت شِمُر غنیمتِ وقت / که در کمینگهِ عُمرَند، قاطِعانِ طَریق
