تبعات درس نگرفتن از تاریخ
مهدی نظیفی- تحلیل‌گر اقتصادی - هرگاه مشارکت اقتصادی در جامعه به حداقل برسد درواقع مشارکت سیاسی هم به آخر رسیده است. اصولا پس از بی‌نصیب ماندن اقشار فرودست از ثروت موجود در جامعه، به دلیل اکثریت بالای آنها، شرایطی ایجاد می‌شود که به همراه آنها، نخبگان، فعالان اقتصادی، سیاسی، هنری، ورزشی...دیگر نفعی نصیب آنها هم نمی‌شود هم حساب خودش را از عرصه‌ٔ قدرت حاکمان جدا می‌کنند. اینجاست که از یک سو مهاجرت آنها آغاز می‌شود از سوی دیگر در هرم بالای جمعیت فقط باندهای مافیائی قدرت و ثروت جدا از مردم که پایگاه اجتماعی خود را ازدست داده اند باقی می‌مانند. با گسل‌های ایجادشده، حاکمیت دچار بحران دستاورد سپس بحران مشروعیت می‌گردد. وقتی که این شرایط با انزوای بین‌المللی هم همراه باشد این شکافها خود را بسیار عمیق‌تر نشان می‌دهند. اینجاست که حاکمیت متکی به قوه قهریه می‌شود ولی در این هنگام ابراز، قدرت بیش از آن که درخدمت قدرت باشد به صورت ضد قدرت و اقتدار عمل می‌کند. وضعیت کنونی روسیه را میتوان نمونه ای از شرایط جامعه فوق دانست که خالی از نخبگان خود شده است.
روسیه در شش ماه نخست پس از تهاجم نظامی به خاک اوکراین به رغم تحریمهای غربی۱۵۸میلیارد یورو از صادرات انرژی به‌دست آورده است. این میزان عایدی از صادرات انرژی که قبل از تحولات اخیر و قطع کامل خودخواسته صدور گاز به اروپا بوده در حالی نصیب روسیه شده که بیش از نیمی از درآمد کسب شده حاصل فروش محصولات بخش انرژی به اتحادیه اروپا است. قبل از قطع کامل صدور گاز به اروپا، با پیش‌بینی خوشبینانه روسها، تولید ناخالص داخلی امسال۴.۲درصد رشد منفی بود. دلیل این پسرفت اقتصادی عمدتا مربوط به جنگ اوکراین و ناکارآمدی سیاستهای دولتی است. عدم موفقیت روسها پس از سپری شدن۶ماه از آغاز جنگ، ضعفهای شدید تدارکاتی-عملکردی ارتش روسیه را آشکار کرده به‌طوریکه ناچار از واردات پهباد و سلاح از ایران و کره شمالی شده است. این نشان می‌دهد که مجموعه صنایع آن کشور توانایی تولید خود را ازدست داده که به علت ناپایداری اقتصادی روسیه حتی قبل از تحریمهای غربی و جنگ بوده است. آمار بیکاری روسیه اکنون۳برابر قبل از جنگ است.
وزیران هفت کشور صنعتی طرح‌هایی را برای تعیین سقف قیمت نفت روسیه با هدف کاهش درآمد روسیه و اختلال در تامین مالی جنگ اوکراین اعلام کردند که «فورا» به اجرا در خواهد آمد. در عکس‌العمل فوری به اقدام اتحادیه اروپا، گازپروم روسیه صادرات گاز به اروپا را از طریق خط لوله نورد استریم به‌طور کامل متوقف کرد. ولی اکنون اتحادیه اروپا صرفه جویی را ادامه و استقلال از انرژی روسیه را هدف قرار داده است. از سوی دیگر نروژ و اتحادیه اروپا در بیانیه‌ای اعلام کردند همکاری خود را برای تامین بیشتر گاز در کوتاه مدت و بلندمدت افزایش خواهند داد. آمریکا و قطر هم که اکنون بزرگترین صادرکننده گاز مایع جهان هستند با هدف کسب درآمد بیشتر، تولید و صدور گاز به اروپا را افزایش دادند به طوری که برغم کاهش صدور گاز روسیه، اروپاییان توانستند سریع‌تر از برنامه،۸۰درصد ذخایر انرژی مورد نظر خود را تامین حتی آلمان تمام مخازنش را پر کند. اکنون روسها در انتظار زمستان سخت اروپا هستند و برای دور زدن تحریمها درنظر دارند بخشی از نفت و گاز مازاد خود را از طریق سوآپ به ایران به فروش برسانند و نیازهای وارداتی خود را هم با کمک ایران برطرف کنند. ولی جوزف بورل مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا گفت:«تاثیر تحریمها بر اقتصاد روسیه به خصوص در بخش فناوری‌های پیشرفته، در ماه‌های آینده افزایش خواهد یافت.»
این محرومیت خودخواسته روسیه از صادرات نفت و گاز، به سایر کشورهای نفتی بویژه خاورمیانه، فرصتهای عظیم و استثنایی داده تا بتوانند با استفاده از تکنولوژی و سرمایه اروپایی‌ها، ظرفیت‌های فنی، منابع طبیعی، منابع انسانی،...خود را به‌طور کامل استفاده و ضمن ایجاد رونق اقتصادی، اشتغال، درآمد کشورشان را به حداکثر برسانند. چنانچه آمریکا و قطر با توسعه صنایع گاز مایع و شناورهای ویژه حمل دریایی، اکنون به عنوان کشورهای تراز اول تولیدکننده و صادرکننده گاز فاصله خود را با سایر کشورهای نفتی به حداکثر رسانده‌اند.
ایران به‌رغم داشتن بزرگترین ذخائر گازی بعد از روسیه، به دلیل دراختیار نداشتن زیرساخت‌های لازم که عمدتا به علت ضعفهای مدیریتی، وجود موانع داخلی توسط گروههای مافیائی قدرت و ثروت که از تحریمها و عقب‌ماندگی‌های اقتصادی سود می‌برند و مخالف هرگونه گشایش در روابط ایران با کشورهای توسعه یافته هستند، همچنین تحریمهای غربی، توانایی استفاده از فرصتهای طلایی صدور نفت و گاز به اروپا را از دست داده است حتی نمی‌تواند از آن به عنوان اهرم فشار در مذاکرات استفاده کند.
کسانی شعار می‌دادند اگر نفت ایران تحریم شود تنگه هرمز رو می‌‌ببندیم تا نفت به۲۰۰دلار برسد. درحالیکه تحریم شدیم ولی نه تنگه هرمز بسته شد و نه نفت۲۰۰دلار شد بلکه قیمت نفت به۱۰دلار در هر بشکه هم رسید. کسانی شعارهای نخ نمایی می‌دادند که اگر آمریکاییان را گروگان بگیریم بیشتر از نفت درآمد خواهیم داشت. چقدر می‌شود ناآگاه بود و از تجربیات قبلی و تاریخ درس نگرفت. در حالی‌که همین حالا هم ذخائر نفت و گاز اروپا پر شده، کسانی می‌گویند اگر توافق امضا نشود اروپا تحمل زمستان سرد را نخواهد داشت. تکرار پی درپی اشتباهات تجربه شده قبلی توسط مدیران ناتوان سالهای طولانی است که ایران را از مسیر رشد و توسعه اقتصادی دور کرده و معیشت و رفاه مردم را بازیچه ساخته است. شاید وقت آن رسیده باشد اینها به‌جای کلاف سردرگم درست کردن از مذاکرات و سراب خوش‌بینی افراطی به دوستانی که خودشان هم ضعفهای مفرط دارند و هیچ‌گاه در تاریخ دوستی آنها را ندیده‌ایم، از همسایگانی که در این شرایط سخت اقتصادی دنیا، بالاترین رشد اقتصادی یعنی ۸درصد و پایین‌ترین تورم یعنی ۵درصد را کسب کرده‌اند درس‌هایی یاد بگیرند، اقتصاد ورشکسته و شرایط فلاکت‌بار معیشتی مردم ایران را تغییر دهند، حداقل در پرداخت افزایش سالیانه مستمری بازنشستگان۶ماه تاخیر نداشته باشند.
از غزل حافظ یادی کنیم:
ای مدعی برو، که مرا با تو کار نیست / احباب حاضرند، به اعدا چه حاجت است
حافظ، تو ختم کن، که هنر خود عیان شود / با مدعی، نزاع و محاکا، چه حاجت است
