اصرار بر خودکفایی کشاورزی زیرسایه تجارت سیاه آب
فریده خدادادی-
کارشناس آب و انرژی معتقد است که اصرار برخودکفایی محصولات کشاورزی درکشورهای خشک و نیمه خشک، مدلی از تجارت ناعادلانه سیاه آبی است که در صورت تداوم این مساله همه ارکان اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و حتی امنیتی آن کشورها و جوامع دچار تزلزل میشود.
به گزارش جهان اقتصاد، در ایران نزدیک به 20درصد جامعه در بخش کشاورزی فعال هستند، در حالی که در کشورهای توسعه یافته و پر بارش این عدد کمتر از 3 درصد است. تولید ناخالص داخلی در بخش کشاورزی در کشور به ازای هر متر مکعب آب مصرفی کمتر از کشورهای توسعه یافته است و اما در رتبه بندی امنیت غذایی در دنیا از وضعیت مناسبی برخوردار نیستیم.
آیا امنیت غذایی همان خودکفایی محصولات کشاورزی است؟! مولفههای امنیت غذایی کدامند و با چه شاخصهایی میتوان آن را راستی آزمایی کرد؟ امنیت غذایی چیست؟ خودکفایی در محصولات کشاورزی به چه معنی است؟ این موارد پرسشهایی است که در حوزه خودکفایی همواره مطرح بوده است و علی قنادی اسلامی، کارشناس آب و انرژی درباره آن با خبرنگار جهان اقتصاد به گفتگو پرداخته است.
این کارشناس آب و انرژی با بیان این که اهمیت امنیت غذایی در دنیا برکسی پوشیده نیست، عنوان کرد: از زمانهای قدیم به دلیل وجود خشکسالیهای متعدد و عدم وجود سیستم حمل و نقل امروزی، همواره حکومتها به فکر تولید غذای مردم کشور خود بودهاند و اصلیترین دلیل این موضوع هم این بود که اگر سرزمینی از نظر امنیت غذایی با مشکل مواجه میشد احتمال فروپاشی آن سرزمین و یا تصرف آن سرزمین توسط حکومتهای همسایه وجود داشت اما بعدها این موضوع رنگ و شکل جدیدتری به خود گرفت و کم کم اصطلاح خودکفایی در قرنهای هیجدهم به بعد با فرمهای جدیدی وارد ادبیات سیاسی-اقتصادی کشورها شد.
قنادی اسلامی افزود: خودکفایی فقط محدود به محصولات کشاورزی و امنیت غذایی نبود بلکه تفکر خودکفایی تا قبل از جنگ جهانی دوم و حتی قبل از بحث جهانی شدن اقتصاد نقش پررنگی داشت اما پس از جنگ و با مطرح شدن مزیتهای نسبی تولید و در هم تنیده شدن اقتصادها با حضور شرکتها و نه دولتها، دیگر واژه خودکفایی از ادبیات سیاسی- اقتصادی و حتی ادبیات فرهنگی جوامع مدرن به تدریج کم رنگ و حذف شد.
وی ادامه داد: پس از جنگ جهانی دوم و با سرعت گرفتن توسعه و رفاه به خصوص پس از جنگ سرد، مفاهیمی چون امنیت غذایی به جای خودکفایی برای همه مردم جهان از طرف سازمان ملل مطرح شد.
این کارشناس حوزه آب و انرژی گفت: براساس کمیته امنیت غذایی جهانی سازمان ملل، امنیت غذایی به معنی دسترسی فیزیکی و اقتصادی کافی همه افراد در همه زمانها به صورت ایمن و مغذی است که مواد غذایی مورد نیاز را برای یک فرد فعال و سالم برآورده میکند. به عبارت دیگر امنیت غذایی یعنی ایجاد شرایط مناسب توسط دولتها و حکومتها برای دسترسی آسان و ارزان شهروندان به منابع غذایی است که مطابق با این تعریف امنیت غذایی اصلا در تعارض با واردات مواد غذایی نیست.
قنادی اسلامی بیان کرد: خودکفایی یعنی توانایی تولید کالا یا محصول کشاورزی در هر منطقه یا کشور است.
** ارکان اصلی امنیت غذایی
وی سه رکن اصلی امنیت غذایی را شامل موجود بودن غذای کافی، در دسترس بودن غذا و پایداری در جهت تامین و استفاده از غذای با کیفیت برشمرد و عنوان کرد: وجود این سه رکن اصلی باعث پایداری امنیت غذایی در هر کشوری میشود اما برای تولید غذا به دو مولفه اصلی نیاز دارد.
این کارشناس آب و انرژی گفت: مولفههای اصلی برای تولید غذا، انرژی و آب هستند که مولفه آب به دلیل محدودیت و عدم امکان جایگزینی از روشهای دیگر، از اهمیت بالایی برخوردار است.
به گفته وی، اولین و مهم ترین اولویت در منابع آبی، تامین آب برای مصرف آشامیدن و بهداشت است اما اولویت دوم حفظ محیط زیست و اکوسیستم است. امروزه در مراحل بعدی ، بشر میتواند از آب برای تامین غذای خود و یا رفاه خود برای صنعت استفاده کند که این امر به دلیل وجود سیستمهای حمل و نقل قوی در دنیا و امکان تامین غذا از کشورهای دیگر به دلیل وجود تجارت درهم تنیده جهانی است.
** توجه به توان اکولوژیکی در استفاده از منابع آبی
قنادی اسلامی تاکیدکرد: استفاده از منابع آبی برای مقاصد کشاورزی و صنعتی هم باید با توجه به توان اکولوژیکی منطقه صورت گیرد.
وی افزود: ایجاد ارزش افزوده برای آب در بخشهای کشاورزی و صنعت با توجه به مزیتهای نسبی موجود میتواند انجام شود. عدم شناخت مزیت های نسبی و یا بدون درنظر گرفتن شاخصهای لازم در این خصوص، منجر به نابودی منابع آبی و ورشکستگی آبی میشود.
**توسعه ناپایدار دستاورد استراتژی خودکفایی
به گفته وی، استراتژی خودکفایی با استفاده از منابع طبیعی و بدون درنظرگرفتن توان اکولوژیکی، عملا منجر به توسعهای ناپایدار میشود و در این حالت برای این کشورها، حتی اشتغال نیز متکی به وجود منابع طبیعی از جمله آب بوده و اگر منابع آبی در این گونه کشورها محدودباشد، میتواند در دراز مدت اقتصاد آن کشور را بحرانی کند.
این کارشناس آب و انرژی عنوان کرد: یکی از سوالاتی که همواره پیش می آید این است که آیا خودکفایی به این معنی است که ما در کشور باید همه محصولات کشاورزی- غذایی را خودمان تولید کنیم؟ و آیا دروازه امنیت غذایی در کشورها از مسیر خودکفایی میگذرد؟وسیله و ابزار معیشت برای برخی مردم همچون تاجران میتواندسرمایه و پول، برای برخی دیگر ممکن است دانش، فعالیتهای بدنی، فعالیتهای هنری و ... باشد، در این میان افرادی که وسیله یا ابزار امرار معاش آنها صرفا یکی از داراییهای منابع طبیعی همچون آب باشد و همچنین در یک منطقه خشک و نیمه خشک مانند ایران فعالیت کنند، نمیتوانند فعالیت و امرار معاش پایداری داشته باشند به ویژه اگر به دلایل مختلف آن دارایی رو به زوال و کاهش باشد چراکه درآمدهای وابسته به فعالیتهای بدنی هم همیشگی و پایدار نیست؛ به همین دلیل کشورهای توسعه یافته امروزی، همگی به دنبال درآمدهای پایدار با ایجاد توسعه اقتصادی پایدار هستند.
** نتایج ساختار حکمرانی غلط آبی- اقتصادی
قنادی اسلامی گفت: کشور ما با اینکه در یک منطقه خشک و نیمه خشک کره زمین قرار گرفته است اما درآمد درصد قابل توجهی حدود 20 درصد از افراد فعال در کشور، وابسته به بارش باران و منابع آبی است که این نشان از ساختار حکمرانی غلط آبی- اقتصادی در کشور را دارد.
وی تصریح کرد: درقرنهای گذشته، کشورهایی که در تولید محصولات کشاورزی خودکفا بودند، دارای برتری اقتصادی، اجتماعی و امنیتی بودند اما امروزه کشورهای توسعه یافته با تولید خدمات و یا تولید کالاهای غیرفیزیکی و نامشهود یا همان intangible goods توانستهاند با افزایش تولید ناخالص داخلی خود با این استراتژی جدید، برتری اقتصادی-تکنولوژیکی و حتی برتری سیاسی خود را نسبت به سایر رقبا حفظ کنند. این کشورها دهه‌ها است که از استراتژی خودکفایی تولید کالاهای فیزیکی و حتی محصولات کشاورزی برای ایجاد امنیت تجاری- غذایی عبور کردهاند و با این کار به بهرهوریهای اقتصاد آبی و انرژی بیش از دهها برابر کشورهای در حال توسعه رسیدهاند در حالی که مثلا در کشور ما بهره روی اقتصاد آبی کمتر از سه دلاری در مقابل هر مترمکعب آب مصرفی را داریم.این درحالی است که امروزه ارزش داراییهای غیر فیزیکی در دنیا نسبت به گذشته بسیار بالاتر رفته است.
این کارشناس حوزه آب و انرژی گفت: بزرگ ترین مشکل کشورهایی مثل ایران که خودکفایی را به عنوان استراتژی خود قرار دادهاند، این است که اهمیت کشاورزی در حال حاضر در کشور ما بیشتر جنبه تامین معاش اکثرخانوادهها پیدا کرده است و به همین علت هم کم آبی برای بخش کشاورزی ایران میتواند علاوه بر مشکلات اقتصادی، تبعات اجتماعی-امنیتی ایجاد کند اما در کشورهای توسعه یافته، کشاورزی فقط بخشی کوچکی از اقتصاد آنها را تشکیل میدهد. این اختلاف نشان ازنوع دیدگاههای متفاوت نسبت به مقوله اقتصاد است. به عبارت دیگر در کشور، کشاورزی را اشتغال زاتر نسبت به سایر مشاغل با سرمایه گذاری یکسان در نظر میگیریم و عملا موتور محرکه اشتغال کشور را به بخشکشاورزی گره زده ایم اما هزینههای غیر مستقیم کشاورزی در منطقه ای خشک و نیمه خشکی مثل ایران که آب کمی دارد را نادیده میگیرم.
قنادی اسلامی بیان کرد: در ایران نزدیک به 20درصد جامعه در بخش کشاورزی فعال هستند، در حالی که در کشورهای توسعه یافته و پر بارش این عدد کمتر از 3درصد است اما در کشور در رتبه بندی امنیت غذایی در دنیا از وضعیت مناسبی برخوردار نیستیم. البته در بحث امنیت غذایی نباید بحث سلامتی محصولات کشاورزی نادیده گرفته شود.
او گفت: تولید ناخالص داخلی در بخش کشاورزی در کشور ما به ازای هر متر مکعب آب مصرفی کمتر از کشورهای توسعه یافته است. میزان تولید ناخالص داخلی به ازای هر متر مکعب آب مصرفی در بخش صنعت در ایران به مراتب بیشتر از بخش کشاورزی است . یادمان باشد، برای پذیرش راهکارهای معقول حل مشکلات منابع آبی در کشور، بلوغ اجتماعی در جامعه لازم است و بدون آن نمیتوان به یک فهم مشترک در خصوص مشکلات و نیز راه حلهای آن رسید. کشاورزی باید بر اساس توسعه پایدار برنامه ریزی شود.
