«مروارید سیاه» درآمد ملی فراموش شده
کوروش اتحاد- پژوهشگر ارشد علوم زمین
روزی نیست که در محافل عمومی و یا در اخبار عادی، صحبت از تالاب‌های شمالی کشور نباشد. در این بین مباحث مربوط به شیلات و آبزیان در دریای خزر یکی از مهم‌ترین زمینه‌های گفتگو بین متخصصین و با عوام است. ماهی در آب زندگی می‌کند. اما هر دریائی ماهی ندارد. در اینجا منظور نظر، حجم قابل توجه و در مقیاس صنعتی و تجاری از اجتماع ماهیان و شیلات است. برای آنکه بخواهم بگویم در اینجا در مورد چه چیزی صحبت می کنم ناچار هستم به طور مصداقی در مورد انواع آبزیان قابل صید خزر و ارزش آن صحبت کنم. تالاب میانکاله از قدیم یکی از بحث برانگیزترین نواحی از جنبه‌های مختلف بوده است. از آنجا که این منطقه دارای گسترش مناسب برای محیط زیست دریائی است و از طرفی نیاز به انتقال آب بین حوضه‌ای ندارد می‌توان با پمپاژ آب به ناحیه کم آب و در حال خشک شدن، ایجاد سدهای مصنوعی کنترل عمق آب و با پایش مداوم ویژگی‌های فیزیکوشیمیائی آب این منطقه را به قطب تولید مروارید خزر در پهنه حاکمیتی کشور تبدیل نمود.هرچند همواره در مورد دریای خزر و سهم ایران از آن از گذشته بحث می‌شده است اما بیش از جنبه‌های عملی و توازنِ قوا از منظر حقوقیِ تام به موضوع نگریسته می‌شد. در این بین اما علم زمین شناسی کمتر مورد توجه بوده در حالیکه بسیاری از حقوق و منافع مادیِ این بزرگترین دریاچه جهان، به ویژه منافع کف بستر و آبزیان تابع محیطِ زیست دریایی، ویژگی‌های هیدروژئولوژیکی، محیط رسوبی و ... بوده؛ به طور مشخص میتواند موضوع علم زمین شناسی باشد. در این یادداشت می‌کوشم که از برخی از جنبه‌های علم زمین شناسی، منابع و منافع هیدروکربوری و آبزیان و همچنین وضعیت جغرافیا و زیست بوم خزر مباحثی که کمتر مورد بحث قرار گرفته را مورد اشاره قرار دهم یا فارغ از رژیم حقوقی خزر به مباحث مربوط به ماهیان خاویاری بپردازم.
*منافع شیلات ایران در خزر
ماهیان بسیاری در دریای خزر زیست میکنند. این ماهی‌ها طبع رودخانه کوچ دارند و در اینجا منظور نظر، حجم قابل توجه و در مقیاس صنعتی و تجاری از اجتماع ماهیان و شیلات است. برای آنکه بخواهم بگویم در اینجا در مورد چه چیزی صحبت می‌کنم ناچار هستم به طور مصداقی در مورد انواع آبزیان قابل صید خزر و ارزش آن صحبت کنم.
از 40گونه شناخته شده مرسوم خزر 25گونه دارای ارزش اقتصادی هستند که از آن تعداد برخی رایج تر بوده، عمدتا طبیعتی کوچنده به رود دارند و به دلیل شوری کمتر دریای خزر نسبت به آبهای آزاد، تمایل دارند که برای تخم‌ریزی به مصب رودخانه‌ها و دلتاهای کم‌‌عمق غنی از مواد مغذی مراجعه کنند و بومی خزر هستند. در این میان ماهیان خزر گرچه ماهی خاویاری برای مصرف گوشت آن هم صید می‌شوند اما دولت‌های حاشیه خزر باید سیاست‌های خود را در مورد انواع ماهی استرژن تعیین تکلیف کنند که در نهایت خواهان بقای انواع استرژن هستند یا می‌خواهند به شکل نامحدود آن را صید کنند؟ آیا حاضرند برای جلوگیری از انقراض این گونه گرانبها شرایط ساحلی مراقبت شده‌ای برای پرورش و تولید استرژن، با اولویت تولید خاویار و پس از آن صید کنترل شده ایجاد کنند یا نه؟
هر چند گوشت ماهی‌های خاویاری لذیذ و گران‌قیمت است اما ماهی خاویاری از دوجنبه اهمیت دارد. یکی بالذاته به عنوان خوراکی و دیگر به شکل ماهی خاویاری برای پرورش و تکثیر موثر برای تولید خاویار.
قیمت هر کیلو خاویار در بازارهای جهانی حدود 1500دلار است که با کاهش میزان تولید قیمت آن تا 10برابر افزایش پیدا کرده است. در حال حاضر قیمت خاویار بلوگا هرکیلو بیش از 10هزار دلار به فروش می‌رسد. در سالیان اخیر به دلیل محدود کردن رودخانه‌ها برای جلوگیری از انتقال آب شیرین آنها به دریا، ورود بیش از حد مجاز فلزات سمّی و پلی کلر بای فنیل، آفت‌کش‌هایی مثل ددت، لیندان و کلردان و انگل ژله‌ای شانه‌دار شرایط حیاتی زیست برای تداوم بقا و تکثیر آبزیان در خزر کم شده است .
اما دریاها برای تداومِ حیات دهان دارند! شاید این جمله کمی عجیب به نظر برسد اما دریاها هم مانند هر موجود زنده دیگری برای تداوم حیات و بقا دهان دارند. دریاها از طریق نواحی سطحی و همچنین از طریق فیتوپلانکتون ها (جانداران تولیدکننده ابتدای زنجیره غذائی) تنفس میکنند اما مواد ریزمغذی از راه دهان‌‌های آنها که همان مصب و دلتای رودخانه‌ها باشد مواد اولیه زنجیره غذائی را برای دریا تامین میکنند. اگر نگاهی گذرا به نقشه عمق سنجی خزر بیاندازیم از 130رودخانه‌ای که به دریای خزر می‌ریزند در ابتدا رودخانه ولگا و اورال و پس از آن سمور، سولاک و کورا نقش اساسی در ایجاد زنجیره غذائی در دریای خزر دارند. در قسمت شرقی خزر، در اثر پدیده بیابان‌زائی و تغییر الگوهای بارش و بستن سدهای متعدد عملا هیچ رودخانه‌ای به دریای خزر نمی‌ریزد.
هرچند که احداث سدهای متعدد در نواحی شمال و شمال غربی دریای خزر نیز صورت گرفته است اما حجم رواناب حوضه آبریز ولگا- اورال آن چنان زیاد است که همچنان توان تامین بخش زیادی از ورودی آب خزر را دارا است. موضوع اختلاط آب شیرین و شور اهمیت ویژه‌ای در توزیع جانداران کف زی یا شناور و تغییر تنوع و تکثر تجمعات جانوری و ماهی‌ها دارند .
هندسه بخش ساحلی و نحوه گسترش و توزیع سکوی قارهای سهم به‌سزائی در اکوسیستم دریائی و ایجاد پناهگاه‌های زیستی برای آبزیان و چرخه‌های حیاتی آنها دارد.
از منظر زمین شناسی، دو سوم میانی و شمالی خزر (به‌ویژه یک سوم بخش شمالی آن) سکوی قارهای بسیار کم‌عمقی را تشکیل داده‌اند. چرخه و زنجیره غذایی به ویژه در بخش یک سوم شمالی دریای خزر که نفوذ نور در آن بیشتر است کامل‌تر است. آبهای سرد نواحی شمال اروپا با شستن جلگه‌های وسیع اروپای شمالی و با انحلال مواد معدنی، اکسیژن و مواد ریزمغذی اولیه را در مصب ورودی ولگا و تا مسافت‌های دور از ساحل در اختیار جانداران پلانکتون ابتدای زنجیره غذائی تا ماهی‌ها و جانوران گوشت‌خوار قرار می‌دهد. صاف، هموار و پایدار بودن پهنه سکوی قارهای حاشیه‌ای شمالی خزر آب را با سهولت بیشتری جابجا می کند، تهویه آب بهتر انجام می شود و با تشکیل کلونی‌های جلبکی، دوکفه‌ای‌ها و سخت پوستان ریز یک فضای مسالمت آمیز همزیستی بسیار مناسب و غنی در اختیار جانداران قرار می گیرد.
این جریان‌ها ریزتولیدکنندگان زنجیره غذائی -فیتوپلانکتونها؛ کلروفیل‌داران- را با سهولت بیشتری در اختیار ریزمصرف‌کنندگان زئوپلانکتونها -ریزمصرف کنندگان جانوری- قرار داده و به نوبه خود با کیفیت بهتری در اختیار آبزیان ریزخوار -ماهی‌خوار- قرار می دهد؛ لذا سهم تولید آبزیان در دو سوم بخش میانی و شمالی بسیار بیشتر از یک سوم بخش جنوبی آن خواهد بود.
رسوبات حوضه جنوبی خزر-یک سوم جنوبی دریای خزر- آواری و محصوی حمل رودخانه‌ها و دلتاهای آنها، رودخانه‌ای/دلتایی است. در سواحل جنوب خزر برخلاف سواحل شمالی خزر سکوی قارهای شکل نگرفته و ساحل جنوبی خزر ساحلی آواری/ تخریبی و گسله دارد. به دلیل آواری و ریزدانه بودن رسوبات ورودی در این بخشِ حوضه و عدمِ وجود یک پِیِ سنگی و سکوی پایدار و لازم برای ایجاد یک زیستگاه ساحلی حمایت شونده -آب سنگ‌های صخره‌ای یا مرجانی-، حیات و زنجیره غذائی دریائی موثر در این بخش وجود ندارد. سست بودن رسوبات ریزدانه موجب به حرکت در آمدن سریع رسوبات و تلاطم و کدورت آب می‌شود. در ساحل جنوب خزر عملا سواحل سنگی و صخره‌ای آهکی و نرم‌تنان آهک ساز- برای ایجاد صخره‌های مرجانی- که از محیط زیست دریائی حمایت میکنند وجود نداشته؛ چرخه فیتوپلانکتون (جلبک - رادیولر) - زئوپلانکتون - زئوپلانکتون خوار - ماهی با قوت کمتری تشکیل می‌شود. لازم به یادآوری اینکه فُک‌ها در انتهای زنجیره غذایی خزر قرار می‌گردند که حیات آنها نیز در سال‌های اخیر در معرض خطر قرار گرفته است.
علیرغم وجود مصب رودهای متعدد در ساحل جنوب خزر، به دلیل حجمِ کمِ آبِ ورودی به دریا، کانی‌ها و ریزمغذی‌های ابتدای زنجیره غذائی، نسبت به نواحی شمال خزر بسیار ناچیز است؛ لذا عملا فصل استحصال و صید آبزیان حلال، محدود و منحصر به اواسط مهرماه تا اوائل فروردین - آن هم صرفا محدود به نواحی ساحلی - است. پس از فصل صید حداقل بازه‌ای 6 ماهه فرصت برای بازیافت و بازگشت حیات آبزیان، لازم است. پرورش ماهی‌های حلال، استِرژِن و خاویاری نیز صرفا مربوط به پهنه‌هایِ ساحلی است نه نواحی فراساحل؛ پس اصولا و عملا در بخش فراساحل بخش جنوبی خزر آبزی‌ای برای صید صنعتی در طول سال وجود ندارد.
ماهی‌های خاویاری؛85 درصد از کل اعضاء خانواده ماهیان خاویاری یا تاس ماهیان بومی دریای خزر را تشکیل می‌دهند. برخلاف ماهیانِ پَست‌تر خزر، ماهیان خاویاری بین 7 تا 25 سال عمر میکنند. فراوانی حداکثر آنها به اواسط دهه 80 میلادی بازمی‌گردد. سدسازی بر روی سرشاخه رودخانه‌ها، فضای تخم‌ریزی را برای این گونه آبزیان محدود کرده است. همچنین مرواریدهای کوچک طلایی رنگ، که تخم ماهی‌ها در بعضی از انواع ماهی‌ها است خوراکی ارزشمندی همانند ماهیان خاویاری است اما از نظر کیفیت، قیمت و رنگ از تخم ماهیان خاویاری متفاوتند. برخی خانواده‌ها به این تصور که این مرواریدها جزو امعا و احشای ماهی بوده و غیرخوراکی هستند و آنها را دور می‌ریزند اما در مقابل، برخی از افراد به‌ویژه هموطنان شمال کشورمان به‌خوبی این فرآورده را می‌شناسند.
ماهی‌های خاویاری در زمره خوراکی‌های اشرافی و گران‌قیمت قرار می‌گیرند که در تمام دنیا خواهان زیادی دارد. خاویار عمده خزر با سه نام بلوگا، سِوریوگا و اُسِّترا شناخته می‌شود. کیفیت خاویار به اندازه و رنگ تخم خاویار و مقدار چربی آن بستگی دارد. خاویار روسی از نظر شکل و ظاهر در گروه انواع خاکستری روشن، خاکستری تیره تا سیاه طبقه‌بندی می شود. اندازه تخم خاویار را سِنّ ماهی مادر و نوع تغذیه آن تعیین می‌کند.
از آنجا که طبیعت آبزیان خزر در تخم‌ریزی و مراجعه متناوب آنها به نزدیک محیط‌های رودخانه‌ای و مصب رودها و محیط‌های نزدیک به آب شیرین غنی از مواد غذائی در چرخه حیاتی دریائی است لذا در بخش فراساحل که چرخه زنجیره‌های غذائی محدود و تُنُک است عملا سهم صنعتی از آبزیان خزر برای هیچ یک از کشورهای ساحلی خزر نمی‌توان در نظر داشت؛ پس توسعه زیستگاه‌های ساحلی و رودخانه‌ای و حفاظت از آن باید در دستور کار کشورهای حاشیه خزر قرار گیرد. از آنجا که محیط‌های زیست در مدخل دریا، وسعت و گستردگی و وجود ریزمغذی‌ها در مصب رودخانه ولگا و شیب کم فلات قاره در خزر شمالی در دسترس‌تر است، بیش از آنکه کشور ما در مورد سهم خود از آبزیان خزر به مذاکره بپردازد باید تکلیف خود را برای توسعه، مراقبت و ایجاد زیستگاه‌های ساحلی امن و سالم برای تولید و تکثیر آبزیان در سواحل تثبیت شده حاکمیتی خود در جنوب خزر روشن کند. با وجود رودخانه‌های بسیاری که در حاشیه خزر دارد، ورودی حجم آب آن به خزر نسبت به کشورهای دیگر مجاور خزر (به جز ترکمنستان) ناچیز است. از این منظر تالاب میانکاله میتواند به عنوان زیستگاه اختصاصی تحت حمایت‌های قانونی و ملی قرار گیرد؛ ورودی آن را که در شرق میانکاله قرار گرفته با موانع طبیعی یا قفس‌های مخصوص بست، آن را لجن‌زدایی و تعمیق کرد و به عنوان زیرحوضه ای از خزر با پمپاژ توده آب خود دریاچه خزر، تغذیه کرد و درآمد ملّی سرشار و هنگفتی از طریق پرورش تاس ماهیان در این پهنه ایجاد نمود.
