تاثیر تحولات بین‌المللی بر مذاکرات برجام
مهدی نظیفی- تحلیل‌گر اقتصادی
پس از آنکه بایدن رئیس جمهور آمریکا گفت:«فشار اقتصادی بر خانوارها قابل قبول‌تر از ناکامی‌های ناشی از عدم کنترل تورم است» و پس از اظهارنظر جرمی پاول درخصوص تداوم سیاست‌های انقباضی فدرال‌رزرو، شاخص دلار به رقم۱۰۹.۴۴۵، بیشترین مقدار در دو دهه اخیر، رسید. این قدرت‌نمایی دلار که عمدتا به دلیل افزایش نرخ بهره آمریکا به‌وجود آمده با افزایش بازدهی سرمایه‌گذاری‌ها در آمریکا، باعث رونق بیشتر اقتصاد و تداوم افزایش شاخص دلار در مقابل سایر ارزها و افت شاخص در بازارهای سهام آمریکا، بازار طلا و بیت‌کوین خواهد شد. البته این سیاست انقباضی به‌‌زودی باعث کاهش تورم و کاهش فشار بر اقتصاد خانوارهای آمریکایی خواهد شد. پس از شوک شکستن موانع صادراتی مواد غذایی اوکراین، نشانه‌هایی وجود دارد که تب تورم در کشورهای توسعه یافته در حال فروکش است ولی بانک‌های مرکزی کشورها همچنان اقدامات افزایش نرخ‌های بهره را با سرعتهای گوناگون ادامه می‌دهند. قیمت انرژی در سراسر اروپا به دنبال کاهش عرضه گاز روسیه به این کشورها به شکل بی‌سابقه‌ای افزایش یافته است. در پی جهش قیمت گاز در بازارهای جهانی در سال آینده میلادی در آلمان و فرانسه رکوردهای جدید در قیمت برق ثبت خواهد شد. در اکثر اقتصادهای پیشرفته، چشم‌انداز اقتصادی مثبتی دیده نمیشود ولی پیش‌بینی صندوق بین‌المللی پول از وضعیت اقتصادی سعودی‌ها، بسیار مثبت بوده است. در میان اقتصادهای گروه۲۰، عربستان سعودی بیشترین رشد اقتصادی را دارد همچنین موفق شده تورم را مهار کند چون اصلاحات اقتصادی حاکمان عربستان باعث شده به به‌تدریج بخشهای اقتصادی غیرنفتی به‌ویژه صنایع «های تک»، همپای بخش نفت رشد قابل توجهی بکند به‌طوری که استفاده از سرمایه گذاری‌ها و طرحها و مطالعات شرکتهای متخصص غربی برای مدیریت منابع آبی و کنترل معدود سیلابهای عربستان، منطقه جازان را طی۵سال به یکی از سرسبزترین نقاط این شبه جزیره تبدیل کرده است.
ولی در کشور توسعه یافته گروه۲۰ هم سوءمدیریت و اشتباهات سیاسی را می‌شود مشاهده کرد. مثلا براثر اشتباهات سیاسی دولتمردان روسیه در افتادن در گرداب جنگ اوکراین سپس کاهش خودخواسته صدور گاز به اروپا، روزانه۱۰میلیون دلار گاز صادراتی به اروپا را روسیه فقط در ابتدای خط لوله نورد استریم۱، می‌سوزاند. سوختن این درآمدها در زمان تحریمهای غربی، با گسترش ناپایداری قبلی اقتصادی، روسیه را به سوی بحرانهای عمیق سوق خواهد داد. در اوج تنش میان آمریکا و چین درمورد تایوان، دو رزم‌ناو جنگی آمریکا در حال عبور از تنگه تایوان هستند. باید دید به‌رغم هشدارهای چین برای جلوگیری از اقدامات جدید آمریکاییان، چین درعمل چه عکس‌العملی نشان میدهد. هرچند که تحرکات جدید سیاسی نظامی آمریکا، ظاهرا روسیه و چین را در مسیر عکس‌العملهای تبعی و انفعالی و اروپاییان را در مسیر عکس‌العملهای تبعی و همراهی قرار داده است که درنهایت تبعات اقتصادی آن را هم باید تحمل کنند که به زودی آثار آن در نزول نسبی شاخصهای اقتصادی اروپا، روسیه، چین در کنار بهبود نسبی شاخصهای اقتصادی آمریکا قابل مشاهده خواهد بود.
البته سابق بر این هم در دهه۷۰میلادی، شبیه این تحرکات سیاسی اقتصادی آمریکا درپی صعود قیمت نفت مشاهده شده بود. در آن هنگام هم اروپا، ژاپن، چین و هندوستان در مراحل مختلف رشد بالا و توسعه سریع قرار داشتند ولی جهش یکباره قیمت نفت توانست موتور رشد و توسعه همه کشورها بویژه در اروپا و ژاپن چین هندوستان را خاموش یا کم توان سازد و تا سالهای طولانی، اقتصاد آنها را با نوسانات غیر قابل پیش‌بینی روبرو کند. با استفاده از این فرصت، اقتصاد آمریکا توانست با توسعه سریع بخشهای نفتی خود، رونق اقتصادی را حفظ کرده بخشهای خاصی مانند صنایع پیچیده: الکترونیک، هوافضا، اینترنت، فلزات خاص و.... را تقویت کرده و به همراه آن بخشهای بانکی و مالی خود را درحدی توسعه دهد که با فاصله بسیار، اقتصاد سایر کشورهای توسعه یافته را پشت سر بگذارد.
ظاهرا طرفین اصلی مذاکرات برجام، علاقه‌ای به رفع موانع انجام توافق قبل از برگزاری نشست شورای حکام نشان نمی‌دهند چون هردو در این اندیشه هستند که سپری شدن این زمان کوتاه می‌تواند شرایط را به نفع آنها تغییر دهد تا بتوانند امتیاز بیشتری بگیرند ولی هردو با چشم‌پوشی با احتیاط از بعضی خواسته‌های خود نشان می‌دهند که برای امضای توافق تحت فشار هستند. اگر فرصتهای عظیم محرومیت ایران از فروش نفت در طول سالهای طولانی مذاکرات، فرصتهای ازدست رفته، تبعات ناپایداری اقتصادی کشور و آثار انتقال فشارهای کمرشکن تحریمها به اکثریت مردم ایران به‌ویژه اقشار فرودست را درنظر نگیریم قطعا تغییر شرایط در اثر تحولات منطقه خاورمیانه بویژه سرعت تحولات جاری عراق را نمی‌توان به نفع مذاکره کنندگان ایرانی ارزیابی کرد. از سوی دیگر برغم اصرار دموکراتهای آمریکا و دیدگاه بایدن برای حل و فصل سریعتر بحران اتمی ایران، پس از اعلام رسمی موافقت روسیه و چین به طرح جدید جورف بورل، قطعا گذشت زمان و تحولات منطقه خاورمیانه بویژه تحولات جاری عراق فرصتهای جدیدی برای تاثیرگذاری در روند مذاکرات به طرف مقابل ایران خواهد داد که آن هم لزوما به نفع مذاکره کنندگان ایرانی نخواهد بود و قدرت مانور آنها را در مذاکرات خواهد گرفت. هر چند سفر وزیر خارجه که برای دیدار و یارگیری با همتای روس خود به مسکو سفر کرده احتمالا تاثیر محسوسی در روند مذاکرات خواهد داشت ولی چشم اندازمثبتی از تغییر نظر روسها کشاهده نمیشود.
پس از افزایش اخیر۱۰درصدی قیمت نفت، بازگشت ایران به بازار می‌تواند قیمت نفت را درحد۳درصد کاهش دهد که لزوما تاثیر خاصی در میان مدت در بازار نخواهد داشت. پس اگر آثار تمام تحولات فوق در اقتصاد ایران همراه با اخبار متناقض روزانه، تشدید اختلافات با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در آستانه برگزاری نشست شورای حکام، تنش‌های نظامی گهگاهی در خلیج فارس را درنظر بگیریم می‌توان بلاتکلیفی بازارهای داخلی به‌ویژه بازار ارزهای خارجی، مقاومت قیمت دلار در بالای کانال۲۹هزارتومان با تمایل به گذر به کانالهای بالاتر، پیشروی قیمت دلار صرافی ملی به بالای کانال۲۸هزارتومان یا مواردی چون کاهش سهمیه بنزین ۳هزارتومانی و سیل آمارهای اشتباه از تورم، سرمایه گذاری‌ها....را درک کرد.
از غزل رهی معیری یادی کنیم:
کوه پابرجا گمان میکردش، دردا که بود / از حبابی سست بنیان تر، اساس دوستی
دشمن خویشی رهی، کز دوستداران دوروی / دشمنی بینی و، خاموشی به پاس دوستی
