تاثیر تحولات نفت بر فرجام برجام
مهدی نظیفی- تحلیل‌گر اقتصادی
بهرغم اینکه سالهاست در صنعت نفت کشور سرمایه‌گذاری جدیدی نشده مسئولان درشعارها همگی از لزوم سرمایه گذاریهای نفتی داد سخن سر میدهند بدون اینکه اقدامی در این زمینه انجام شود. به دلایل بسیار اکنون تولید نفت بدون به‌کارگیری تکنولوژی پیشرفته امکان کم و صرفه اقتصادی کمتری دارد. هر روز که می‌گذرد هم این ویژگی شدیدتر می‌شود تا اینکه خجسته‌مهر مدیرعامل شرکت ملی نفت اخیرا اعتراف کرد:«دوران تولید نفت آسان تمام شده و باید با سرمایه‌گذاری در توسعه سازندهای پیچیده‌تر نفتی و به‌کارگیری تجهیزات پیشرفته به تولید طلای سیاه پرداخت». این درحالیست که اکنون در هرجای دنیا ازجمله اکثر کشورهای آفریقایی کم و بیش نفت استخراج می‌شود همچنین با کشف ذخیره گاز طبیعی جدید در قبرس، ظرفیت‌های تولید نفت و گاز در جهان بسیار متنوع شده است.
اتحادیه اروپا پس از ۴۰سال به راه‌حل‌های جلوگیری از نرخ تورم دو رقمی کشورهای اروپایی می‌اندیشد که عمدتا حاصل افزایش قیمت جهانی کامودیتیها بویژه فلزات اساسی به دلیل افزایش نجومی تولید صنایع الکترونیک جهان، افزایش تنشهای میان قدرتهای جهانی: آمریکا، روسیه و چین بویژه جنگ دریای سیاه، کاهش صدور نفت روسیه به عنوان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان نفت و افزایش قیمت جهانی نفت،....خواهد بود. گرچه پیش‌بینی‌های موسسات اقتصادی در مورد رشد اقتصاد جهان۲۰۲۳در حدود یک درصد است لذا بازارهای کامودیتیها و بالتبع نفت در سال آینده چشم اندازی برای رونق ندارند و سطح قیمتها قدری پایین‌‍‌تر از قیمتهای کنونی پیش‌بینی می‌شود. برای ایران که می‌خواهد از شرایط پسابرجامی از منابع حاصل از فروش نفت برای توسعه اقتصادی خود استفاده کند، شرایط سخت‌تر خواهد بود و نمی‌تواند تکیه بیشتری به وجوه فروش نفت داشته باشد چون قیمتها به اندازه ماه‌های گذشته بالا نیست و نشانه‌هایی از تضعیف تقاضای جهانی هم مشاهده می‌شود. ولی با این وجود اگر قرار باشد ایران زمانی را برای بازگشت رسمی نفت خود به بازار جهانی انتخاب کند به طوری که جذب صادرات به‌راحتی شکل بگیرد، هم اکنون زمان آن است چون دو عامل شامل: نزدیک شدن به پیک تقاضای زمستانه و تحریم‌های نفتی علیه روسیه می‌تواند راه بازگشت ایران را هموارتر از همیشه بکند.
قبل از بحران هسته‌ای و آغاز تحریمها، تولید روزانه نفت ایران ۴.۵میلیون بشکه بود که ۲.۵میلیون بشکه آن صادر می‌شد. اکنون تولید نفت ایران۳.۸میلیون بشکه است ولی مدیر نظارت بر تولید نفت و گاز شرکت ملی نفت از ظرفیت‌سازی برای دستیابی به توان تولید نفت خام به میزان ۴میلیون و۳۸هزار بشکه تا مارس۲۰۲۳خبر داده است. اکنون ایران حدود ۱.۳میلیون بشکه ظرفیت مازاد عرضه داخلی دارد که به دلیل توافق غیررسمی با آمریکا، حدود یک میلیون بشکه آنرا صادر می‌کند. درواقع تفاوت۳۰۰هزار بشکه‌ای صادرات پس از امضای برجام به‌ویژه با وجود مشکلات مربوط به FATF و موارد پادمانی نمی‌تواند نقش موثری در عرضه سریع نفت ایران در بازارجهانی و تغییر وضعیت مالی دولت داشته باشد لذا ظاهرا برجام فعلی موقت و بسیار خالی‌تر از برجام قبلی خواهدبود. طیفهای سیاسی و باندهای مافیایی که عمدتا از تحریمها ارتزاق می‌کنند، همین دلائل را برای رد منافع توافق برجام کافی می‌دانند و درصورت امضای توافق هم در جهت اجرای آن سنگ اندازی خواهند کرد، می‌گویند «گروسی وابسته به دولت‌های متخاصم است. اکنون همه شاخص‌های اقتصادی کشور رو به پیشرفت هستند اما در پرونده هسته‌ای یک جریان مرموز و نفوذی که در بعضی نهادهای تخصصی کشور رخنه‌هایی دارد روی «اضطرار ایران» مانور می‌کند تا مسئولان را به اتخاذ تصمیمات غلط و پذیرش چیزی وادار کند که با مصالح و امنیت سازگار نیست». ولی تنها موردی را که درنظر نمی‌گیرند کسری بودجه شدید دولت و سختی‌های شدید معیشت مردم در شرایطی است که باحذف ارز ۴۲۰۰منابع حاصل از آن را استفاده شده ولی باز به پول بیشتر نیاز هست.
این واقعیت است که طرفهای برجام چاره ای جز توافق ندارند. شرکت‌های اروپایی امید دارند پس از توافق، به‌سرعت نقش مهمی در افزایش تولید نفت ایران برعهده بگیرند. اینجاست که اصرار اروپاییان برای امضای زودتر برجام آشکار می‌شود. البته حدود۱۰۰میلیون بشکه نفت ذخیره شده ایران می‌تواند بسرعت زیادی وارد بازار شود. در حالی که طبق شنیده‌ها، ایران پی درپی تقاضاهای کلیدی خود در مذاکرات توافق هسته‌ای را کنار می‌گذارد. اگر تاثیر اظهارات جدید گروسی و آژانس بین المللی اتمی به‌عنوان بند ناف مذاکرات هسته‌ای، شامل تکرار ادعاهای پادمانی علیه برنامه هسته‌ای ایران را در پیشرفت مذاکرات درنظر نگیریم، اگر آن چیزی که مذاکره‌کنندگان ایرانی از مذاکرات هسته‌ای می خواهند طوری باشد که باعث تضعیف موقعیت دموکراتها در مقابل جمهوری‌خواهان در چارچوب رقابت‌های دو حزب آمریکا در انتخابات نوامبر نگردد و حساسیت‌ها در رقابت های سیاسی داخلی آمریکا را هم درنظر بگیرند می‌توان گفت طرفین با انعطاف لازم در دادن امتیازها خواهند توانست برای احیای برجام تلاش کنند. هر چند فشارهای موجود در تنشهای بین آمریکا روسیه در مورد اکراین همچنین تنشهای آمریکا و چین در مورد تایوان را هنوزهم می‌توان به عنوان عامل محدود کننده جدی در مذاکرات در نظر گرفت که قبلا توانست تاثیرات منفی بسیاری را در مذاکرات ایجاد و مانع توافق گردد که با فشار روسها حداقل بخشی از هزینه‌های جنگ اوکراین را به ایران منتقل شد. باید درنظر داشت روسیه هم مشتاق و منتظر احیای برجام است تا تلاش کند با کمک ایران بخشی از نفت تحریمی خود را با استفاده از بازارهای خاص از طریق ایران بفروشد. برای تاثیر امضای توافق بر فروش نفت ایران، باید درنظرداشت زمان سازوکارهای رفع تحریمها و اینکه چگونه ایران بتواند تولید خود را برای جهش صادرات آماده کند موثر است. اینها ابهاماتی هستند که فوریت استفاده از مزایای توافق را با مشکل مواجه خواهند کرد. این در شرایطی است که پس از حذف خوراکی‌ها، پوشاک، سرگرمی، مسکن از سبد خرید مردم، دارو هم به شدت گران شده است. عباسی، نماینده مجلس و رییس سابق سازمان انرژی اتمی گفت: «مردم نباید امیدوار باشند که توافق اثرات خیلی پر رنگی در زندگی آنها داشته باشد.»
از سعر سعدی یادی کنیم:
سر آن ندارد امشب، که برآید آفتابی / چه خیال‌ها گذر کرد و، گذر نکرد خوابی
برو ای گدای مسکین و، دری دگر طلب کن / که هزار بار گفتی و، نیامدت جوابی
