حیات سیستان در انتظار حقابه قانونی هیرمند
فریده خدادادی -رودخانه هیرمند، شاهرگ حیاتی منطقه سیستان به شمار میرود به طوری که از کوههای بابا یغما در مرکز افغانستان سرچشمه گرفته و پس از طی بیش از هزار کیلومتر به مرز ایران در منطقه سیستان می‌رسد.این رودخانه سرچشمه تالاب بین المللی هامون بود که به سبب بروز خشکسالی و عدم رها سازی حق آبه ایران از افغانستان خشک شده و ساکنین آن منطقه را با مشکلات بسیاری مواجه کرده است؛ مردمی که تنها خواسته آنها حقابه هیرمند بوده است.
به گزارش جهان اقتصاد؛ در سال ۱۳۵۱ معاهده هیرمند بین مقامات وقت ایران و افغانستان به امضا رسید. سهم ایران از آب این رود معادل ۸۲۰ میلیون متر مکعب در سال بود که این میزان در ماه‌ها و فصول مختلف متفاوت است. مهمترین نکته در رابطه با حقابه این است که از آن سال تا کنون، به دلایل مختلف این توافقنامه کمتر عملیاتی و اجرایی شده است.
ساخت سد کمالخان بر روی رودخانه هیرمند در ولایت نیمروز افغانستان موجب جلوگیری از انتقال آب به ایران شده است .
پیرو موضوع حقابه هیرمند قرار بود که وزیر نیرو به افغانستان سفر کند در این خصوص وی روز پنج شنبه 20 مردادماه در سفر به این کشور درباره موضوع حقابه و گسترش روابط دو کشور با مقامات دولت موقت طالبان تبادل نظر کرد.
**پذیرش طرف افغانستانی برای رهاسازی حقابه هیرمند
به تازگی وزیر نیرو در تشریح دستاوردهای سفر یک روزه خود به افغانستان گفت: در این سفر طرف افغانستانی پذیرفت که دیگر جریان آب به سمت شوره زار گود زره منحرف نشود و آب در مسیر طبیعی خود به سمت ایران جریان یابد.
علی‌اکبر محرابیان اظهار کرد: حقابه ایران از سد کجکی کشور افغانستان آزاد شده و به بند کمالخان در ٧٠ کیلومتری مرز ما می‌رسد.
وزیر نیرو خاطرنشان کرد: در جنوب منطقه بند کمالخان منطقه‌ای به نام گود زره وجود دارد که آب در پروژه استکباری حقابه هیرمند به آن منطقه انحراف پیدا می‌کند.
محرابیان گفت: دریکی دو سال اخیر با احداث این بند انحرافی، حقابه کشور ایران آزاد نمی‌شد.
وی با اشاره به گفت‌‌و‌گوهای خود با مقامات افغانی اظهار کرد: در این سفر طرف افغانی پذیرفت که دیگر آبی به سمت منطقه گود زره جاری نشود و آب در مسیر خود به ایران وارد شود.
وی با بیان اینکه حقابه ایران موضوع دیگری است که در این سفر به آن پرداختیم، افزود: درسال‌های نرمال ٨٢٠ میلیون متر مکعب حقابه جمهوری اسلامی ایران بود که قرار شد با توجه به شرایط بارشی کمیساران آب در این خصوص تشکیل جلسه بدهند و موضوع را بررسی کنند تا این حقابه آزاد شود.
وزیر نیرو در پایان براساس مذاکرات صورت گرفته اظهار امیدواری کرد که در روزهای پیش رو شاهد رهاسازی حقابه ایران باشیم.
در ارتباط با بررسی ماهیت سد کمالخان با علیرضا سروری نژاد، رئیس اداره آبخیزداری و حفاظت خاک اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سیستان و بلوچستان به گفتگو پرداخته ایم که درادامه میخوانید.
رئیس اداره آبخیزداری و حفاظت خاک اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سیستان و بلوچستان اظهارکرد: ماهیت سد کمالخان، مکانیابی، محل احداث، نوع طراحی صورت گرفته و به ویژه سامانه اجرا شده در ساحل سمت چپ، همه و همه گویای هدف غایی است که طراحان میخواهند بخش اعظمی از سیلابهای رودخانه هیرمند را به سمت شوره زار گودزره و رود بیابان منحرف کنند.
سروری نژاد افزود: در سفر اخیر وزیر نیرو به افغانستان، «وزیر آب و انرژی هیات حاکمه افغانستان در مصاحبه ای عنوان کرد که ما به جمهوری اسلامی ایران اطمینان دادیم حتی یک قطره از آب سد کمال خان به شوره زار گود زره نرود.» اما چگونه میتوان بدون در نظر گرفتن ماهیت اصلی این سازه و بدون ارائه طرحی اصلاحی بر این سامانه آبی بزرگ، که هدف نهایی آن انحراف آب از مسیر اصلی رودخانه هیرمند است، اعلام کنند که نمی گذارند حتی یک قطره آب هم، به سمت گود زره برود !
وی در ادامه گفت: وزارت آب و انرژی هیات حاکمه افغانستان حتی اگر اراده ای برای انحراف آب رودخانه هیرمند به سمت گودزره نداشته باشد اساسا بدون تغییر در ماهیت سیستم طراحی شده چگونه میتوانند به عهد خویش وفا کنند، مگر این که اصلاح اصولی سامانه بند انحرافی کمال خان را در دستور کار خویش قرار دهند زیرا در ساحل سمت چپ سد کمال خان با طولی حدود ۲ کیلومتر و ارتفاعی معادل 20 متر، سد کنترلی دومی به طول 540 متر احداث شده است که اختلاف ارتفاع آن نسبت به تاج سد کمال خان، 10 متر پایین تراست که در عمل این سازه کنترلی نقش انحراف آب از مسیر رودخانه هیرمند را دارد و بخش قابل توجهی از سیلابهای رودخانه هلمند را از طریق این گیت بزرگ به سمت چپ و رود بیابان گسیل میدهد که متاسفانه پس از طی مسیری بالغ بر ده کیلومتر، مجددا بر روی، رود بیابان، سد سومی به نام قلعه افضل احداث نمودهاند که سرریز آن سیلابها را در نهایت به دشتی به نام رام رود هدایت می‌کند.
رئیس اداره آبخیزداری وحفاظت خاک اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سیستان و بلوچستان گفت: نکته حایز اهمیت این است که تاج سد قلعه افضل که ۵ متر از تاج سر ریز جنب سد کمالخان بالاتر است؛ خود ماهیت پنهان این سيستم بزرگ طراحی و به اجرا درآمده کنونی را آشکار می‌کند و آن در حقیقت همان انحراف و هدایت جریانهای آبی و سیلابی است که پس از گذر از یک حوضچه وسیع که در حکم سامانه تغذیه مصنوعی این اراضی (دارای بافت درشت دانه) نیز محسوب می‌شود و دارای ابعاد تقریبی 5 کیلومتر در 10 کیلومتر است، قادر است حجم آبگیری و تغذیه مصنوعی را در این سامانه به بیش از ۵۰۰ میلیون مترمکعب برساند.
این دکتری فیزیک و حفاظت خاک گفت: مهم تر از این نکته آن است که سیلابها در نهایت از انتهای این حوضچه بزرگ، به طرف رود خشک هدایت می‌شود و آخرالامر روان آبها از طریق این رود، به شوره زار گود زره که سطحی معادل ۲۴۰ هزار هکتار و عمقی حدود ۱۰ متر، دارد گسیل می‌شود.(شایان ذکر است که ظرفیت آبگیری گودال بزرگ گود زره بیش از ۲۴ میلیارد متر مکعب است.)
سروری نژاد بیان کرد: سوال اساسی این است که با این سامانه و سیستم اجرا شده و با فرض این که طرحهای توسعه ای دیگری در سامانههای مذکور متصور نباشیم، چگونه این سیستم عریض و طویل سمت چپ سد کمالخان را می‌شود نادیده گرفت و به تحلیلهای ساده و به جملات و قولهای بدون پشتوانه طرف مقابل خوش بین بود؟
وی اظهارکرد: به نظر می‌رسد که اظهار نظر مقامات طالبان مبنی بر این که «یک قطره آب هم به گودزره نمیرود» را صرفا در زمره کارکردهای سیاسی برون مرزی تفسیر نمود چرا که تصاویر آب گیری های اسبق و جدید به نحوی گویای هدایت اتوماتیک وار سیلابها به این سامانههای آبگیر است که در نهایت آبها در گود زره تجمیع میگردند.این ها همه سوای برنامههایی است که افغانها برای ساحل سمت راست بند انحرافی کمال خان در نظر گرفته اند که افزایش میزان هدایت آب به منظور توسعه و احیاء اراضی کشاورزی و تامین آب خانگی ولایت نیمروز و دشتهای مارگو و امثالهم را دارند.
رئیس اداره آبخیزداری و حفاظت خاک اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سیستان و بلوچستان گفت: کمیساران داخلی، وزارت امور خارجه و شخص ریاست محترم جمهور باید با نگاه ویژه و با تیزبینی هرچه بیشتر، ضمن رصد موشکافانه همه موضوعات و با اهتمام به نقطه نظرات جوامع محلی، نخبگان دانشگاهی، تحقیقاتی و کارشناسان دستگاه‌های اجرایی بومی و غیربومی مرتبط با موضوع، طرحی نو دراندازند تا با استیفای به حق ساکنین خطه سیستان و مرزنشینانی که علاقه و محبتشان نسبت به دولت و نظام در طول انقلاب اثبات شده است، با عزمی راسخ جهت رفع مشکلات مردم تلاش مضاعف تری مبذول نمایند، تا دولت افغانستان نسبت به تعهدی که طبق معاهده 1351 دارد، در حداقل زمان ممکن نسبت به رها سازی آب اقدام نمایند.
وی افزود: همچنین لازم است در گامی فراتر، متولیان وزارت امور خارجه با هماهنگی سایر دستگاه‌های مرتبط و با بهره‌گیری از پشتوانه‌های حقوقی، عرفی و رایج درعرصه‌های بین‌المللی و با عنایت ویژه به مباحث هیدروپلیتیک منطقه و با محوریت آب‌های مرزی و حق آب های زیست محیطی ( تالابهای سه گانه هامون ) بتوانند با ارائه برنامه‌ای جامع که برای هر دو کشور ایران و افغانستان و حتی جامعه جهانی که در اقدامی قابل تقدیر در سال ۲۰۱۵ تالاب هامون را به عنوان بخشی ازعرصه زیست کره، به ثبت جهانی رساند، با پیشه نمودن راهبردهای برد - برد، به ویژه در حوزههای انرژی، تجارت و بازرگانی و با ارائه بستههای پیشنهادی که مورد وثوق دو طرف باشند، موضوع انعقاد قراردادی جامع‌تر که صراحتا حقابه زیست محیطی تالاب هامون نیز در آن لحاظ شود، به طور قطع با نگاه زیست محیطی، مراودات مرزی، و تجاری، مجددا جوامع محلی دو کشور همچون گذشته میتوانند با تعامل در کنار هم، دارای معیشتهای پایدار شوند که بدون شک برای مرزداران هر دوخطه در این منطقه گامی عملی، موثر، ماندنی و یادگار خواهد بود.
به زودی موضوع حقابه ایران از هیرمند با حضور وزرای خارجه و نیرو در کمیسیون کشاورزی مجلس بررسی می شود.
