آثار اقتصادی تحولات ژئوپلیتیک خاورمیانه

- خاورمیانه در اثر تحولات اخیر، تغییرات ژئوپلیتیک بسیاری را از سر گذرانده است. از نظر اقتصادی، این منطقه‌ حدود۶۰درصد نفت جهان را تولید می‌کند. از نظر امنیتی هم بنیادگرایی و لاینحل‌ترین مناقشات منطقه‌ای، یعنی برخوردهای فلسطین و اسرائیل را بیشتر از نیم قرن تحمل کرده، همچنین به‌لحاظ سیاسی طیف متنوعی از نظام‌های سیاسی، از نظر فرهنگی متنوع‌ترین فرهنگ‌ها و خرده‌فرهنگ‌ها را درخود جای داده است. این منطقه همیشه درگیر بلوک‌بندی و موازنه قدرت‌های برتر دنیای غرب بوده که همیشه تغییرات سیاسی آن را در جهت منافع و اهداف سیاسی خود هدایت نموده‌اند. در سالهای اخیر به‌ویژه در زمان ترامپ برخی تناقضات در سیاستهای آمریکاییان موجبات سست شدن یا کناره‌گیری برخی از این کشورها از بلوک غرب را به‌وجود آورد که باعث برخی ازهم‌گسیختگی‌های جهان عرب به‌گونه‌ای شد که دیگر جهان عرب، در موضع‌گیری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی متحد و یکپارچه به‌نظر نمی‌رسید بلکه در سه گروه عربی قرار می‌گرفتند: شرق عربی (عراق، یمن و کشورهای عربی حوزه خلیج فارس)، مرکز عربی (فلسطین و کشورهای همجوار)، و مغرب عربی (کشورهای شمال آفریقا). کارشناسان منطقه خاورمیانه می‌دانند این کشورها حتی در گروه‌های بالا هم از رویکردهای سیاسی متحدالشکلی برخوردار نبودند. اکنون شدت تحولات اخیر در اندازه‌ایست که اکثر کشورهای منطقه را مستقیم یا غیرمستقیم درگیر کرده است. اکنون شرایط عوض شده و این کشورهای متفرق در اثر سیاست‌های خارجی پراشتباه ایران و اصلاحات در سیاستهای آمریکا و غرب، دوباره به شکل موثرتر از گذشته حول مواضع ضد ایرانی متحد شده‌اند و روزبه‌روز این اتحاد قوی‌تر و محکم‌تر از قبل می‌شود به‌طوری که می‌تواند به‌زودی به تهدیدهای بالفعل شدیدی علیه ایران تحول پیدا کند به‌خصوص که اکنون دو کشور متخاصم با ایران یعنی آمریکا و اسرائیل هم در این اتحاد نقش اصلی را دارند. به دنبال پایان سیاست استراتژیک آمریکا در استفاده از خاک افغانستان برای استقرار در مرکز آسیا و نظارت بر چین، هند، روسیه و شرق آسیای جنوب غربی و استیلا بر این مناطق، آمریکا در تابستان سال۲۰۲۱ به‌سرعت از این کشور خارج شد. البته برخلاف ادعاها، اتخاذ این تصمیم لزوما ارتباطی به شخص رئیس جمهور آمریکا نداشت و به همین دلیل این سیاست در آینده هم پایدار خواهد بود. این تغییر در سیاست آمریکا، خاورمیانه را برای اختصاص هزینه‌های سنگین حفاظتی آمریکا، از اولویت خارج نمود و باعث شد حفاظت از منطقه به جبهه کشورهای متحد غرب واگذار گردد. آنچه در این رابطه به ایران مربوط می‌شود این است که به همین دلایل، شرایط کنونی در هر دو سوی معامله به شرایط برجام۲۰۱۵، هیچ شباهتی ندارد. این تغییرات باعث شده که تمام بندهای توافق برجام، منافع آمریکا را تامین نکند لذا کسانی که شرایط کنونی منطقه را به بهانه اولویت نداشتن خاورمیانه برای آمریکا، مناسب برای افزون‌خواهی‌های بیشتر از غرب و کشورهای منطقه ارزیابی می‌کنند، درنهایت خام‌اندیشی، اتکا به چین به‌ویژه روسیه را در این کارزار مفید می‌دانند، در مذاکرات طولانی هسته‌ای وین و قطر با دستاورد هیچ به ایران برمی‌گردند. آنها به‌جای در نظر گرفتن ابتکار عمل جدید و تصحیح سیاستهای پُراشتباه بحران‌زای اقتصادی، اجتماعی... در عرصه‌های داخلی وخارجی، دون کیشوت گونه دوباره به ماجراجویی‌های پرهزینه‌تر جدید در منطقه می‌اندیشند و درحالی منافع ملی و امنیت اقتصادی و اجتماعی مردم ایران را در پای هزینه‌های سنگین این نوع سیاست‌ها قربانی می‌کنند که ایران در اثر این سیاستهای پُراشتباه به رکود مزمن، حداکثر ناپایداری اقتصادی و کوچک شدن اقتصاد دچار شده و مردم دچار فقر، فلاکت و عقب‌ماندگی از استفاده از علوم و فن‌آوری روز دنیا شده‌اند که نمونه آن جز در کره‌شمالی و کشورهای قحطی‌زده آفریقا دیده نمی‌شود. آنها حتی از تجربه تلخ روسیه به عنوان اقتصاد هشتم جهان درس نمی‌گیرند که وقتی از پایداری اقتصادی کافی برخوردار نیست حتی در جنگ با کشور نسبتا کوچکی مانند اوکراین هم پس از۵ماه تلاش هنوز به موفقیتی دست نیافته است. باید درنظر داشت که در این شرایط اصولا کشورهای عربی منطقه، که از مزایای اقتصادی تحولات اخیر بالاترین بهره را برده‌اند، همچنین روسیه و چین، که رویای نفوذ بیشتر و جایگزین شدن در جای خالی آمریکا در منطقه خاورمیانه را در سر می‌پرورانند، نسبت به قبل حساسیت بیشتری را به پیشرفت‌های هسته‌ای ایران آشکارخواهند کرد. هرچند آنها عدم پایبندی به اتحاد استراتژیک خود با ایران را قبلا در تایید تمام قطعنامه‌های شورای امنیت علیه ایران به صراحت و آشکارا نشان داده‌اند ولی با حفظ مواضع قبلی، در میانه بحران هسته‌ای ایران، بحران سوریه وعراق و... برای کسب منافع بیشتر، بازی می‌کنند به‌خصوص روسها به‌دنبال یافتن راه‌هایی برای دورزدن تحریم‌های آمریکا و اروپا، از تجربیات و امکانات به‌ویژه کشتی‌های نفتکش ایران هم در این رابطه بهره می‌برند. اکنون درحالی که کارشناسان کمترین احتمال را برای برخورد نظامی آمریکا با ایران می‌دانند ولی باید درنظرگرفت که به دنبال اشتباهات استراتژیک ماجراجویان کم دانش، اتحاد کشورهای ایران‌ستیز در منطقه با حمایت همه‌جانبه آمریکا در قوی‌ترین شرایط، جانشین حضور آمریکا شده است و کشورهای عربی آن اتحاد با استفاده از امتیازهای این اتحاد، هرچند گاهی یک پروژه عظیم اقتصادی و تجاری را برای ارتقای سطح بهره‌مندی از علوم و تکنولوژی جدید به مردم جهان رونمایی می‌کنند. جالب اینجاست که غربی‌ها برای اطمینان خاطر ماجراجویان ایرانی، امکانات نظامی ایران را بسیار قوی‌تر از واقع تبلیغ کنند حتی اخیرا بمباران عمیق را برای نابودی تاسیسات اتمی ایران ناموفق ارزیابی می‌کنند و ضمن بهره‌گیری از آن برای فروش هرچه بیشتر تسلیحات نظامی درمنطقه، شرایط را برای گسترش اجماع جهانی علیه ایران آماده می‌کنند. ماجراجویی‌های تنش‌زای کنونی جز تضمین فروپاشی کامل اقتصادی هیچ دستاورد دیگری نخواهد داشت به‌خصوص که در این شرایط حساس، مردم خسته از تنگناهای معیشتی ایران که زمانی نیروی انسانی علیه تجاوز عراق به ایران را تامین می‌کردند اکنون به عنوان بازنشستگان، حتی از گرفتن مستمری بازنشستگی کافی برای تامین زندگی حداقلی هم ناامید هستند. از مثنوی معنوی مولانا یادی کنیم: قصه، واگفت و، حدیث اژدها / گفت، بر خرسی منه دل، ابلها گفت، والله از حسودی، گفت این / ورنه، خرسی چه نگری، این مهر بین