آیا الگوی حکمرانی ما نیازمند تغییر است؟
سجاد بهزادی- روزنامه نگار - حکمرانی خوب؛ راه و الگوی خاص خود را دارد. قاعده و قانون دارد و چنانچه شناخت دقیقی از جهانی شدن و فضای بین‌المللی نباشد زمین‌گیر خواهی شد. در حکمرانی خوب، شما محکوم به داشتن سطح بالای ارتباط با لایه‌های داخلی جامعه و جهان بیرون هستید و تصمیم‌سازی‌های شما می‌بایست مبتنی بر fact و جریان آزاد اطلاعات باشد. به قول استاد دانشگاه شهید بهشتی «در حکمرانی خوب سیستم‌ها تصمیم می‌گیرند و نه اشخاص».
حالا بعد از چهار دهه، حکمرانی ما چه مسیر و الگویی را طی کرده است و با حکمرانی چقدر به شاخص‌های توسعه و رفاه نزدیک شده‌ایم؟
نشانه‌هایی وجود دارد که به ما می‌گوید الگوی حکمرانی کنونی نتوانسته است پاسخگوی نیازها وچالش های جامعه باشد در این یادداشت به برخی از این نشانه ها اشاره می کنم.
بر اساس کدام الگوی حکمرانی فقر و تورم در کشور پایان خواهد پذیرفت؟
ایران، از محدود کشورهای جهان است که با بیش از ۴۰ سال تورم دو رقمی حکمرانی می‌کند. به قول یکی از کارشناسان، ترسناک‌ترین تعبیری که درباره ایران وجود دارد همین است.«کشوری با بیش از چهل سال تورم دو رقمی! تورم فقط تورم نیست! تورم چکیده همه ناکارآمدی‌هاست و چند دهه زندگی در یک جامعه تورمی، رنگ و رخسار جامعه را تغییر داده است. هیچ هدفی در کشور مهمتر از کاهش تورم نبوده و نیست و نخواهد بود.»
براساس کدام مدل و الگوی حکمرانی، می‌خواهیم ضمن تنش با جهان بیرون، جذب سرمایه‌گذار داشته باشیم و حتی تولید ناخالص داخلی خود را هم بالاتر ببریم.
باید دید دنیای بیرون و حتی همین کشورهای عرب خلیج فارس، با کدام الگوی حکمرانی به توسعه و رفاه رسیده‌اند. یکی از مقامات اماراتی گفت «ما می‌خواهیم طی ١٠ سال آینده، تولید ناخالص داخلی امارات را از ۴٠٠ میلیارد دلار فعلی به ٨٠٠ میلیارد دلار برسانیم و این نیاز به روابط صلح آمیز و تعادلی با ایران، ترکیه و حتی سوریه دارد.»
این الگوی حکمرانی به قول یک استاد دانشگاه «برگرفته از محاسباتِ اقتصادی به موازات همان نظراتی است که شیائوپینگ در دهۀ ١٩٨٠ مطرح کرد: برای آنکه چین ثروتمند شود و استقلال سیاسی خود را حفظ کند، نیاز به نیم قرن صلح با جهان داشت. حکمرانانی که این اصول را نمی دانند یا تغافل می کنند؛ از یک بحران به بحرانی دیگر، سیرِ مُعلق می کنند.»
براساس کدام الگوی حکمرانی دولت برای تامین یارانه‌ها، دست در جیب بانک‌ها می‌کند. مگر بانک‌ها و صندوق توسعه ملی قلک دوم دولت‌ها هستند؟
مدتی پیش روزنامه اعتماد نوشت «برخی از بانک‌ها مدعی هستند که دولت ها منابع پرداختی یارانه نقدی خود را از محل منابع این بانک‌ها تامین می کنند و بابت این موضوع به بانک‌ها بدهی دارند اما هنوز دولت یا بانک مرکزی در این خصوص توضیحی ارایه نداده است. سالیان درازی است که دست دولت در جیب بانک‌ها رفته است چه در زمانی که ویروس کرونا در ایران شیوع پیدا کرد مساله پرداخت تسهیلات ارزان به کسب و کارها را به بانک‌ها تحمیل کردند و چه در رخدادهای مختلف دیگر دولت از منابع بانک‌ها استفاده کرده است.»
کدام الگوی حکمرانی ما را بعد از حدود نیم قرن، از شعار «اتوبوس را مجانی می‌کنیم و برای طبقه مستضعف مسکن می‌سازیم»، به وام رهن مسکن رسانده است. الگوی حکمرانی ما چگونه بوده است که خانه‌دار شدن مانند رویا مانده است.
گفته می‌شود یک کارمند یا کارگر تهرانی از ابتدای شروع به کار تا ۲ سال پس از بازنشستگی قادر به خانه‌دار شدن نیست. هفته‌نامه تجارت‌فردا نوشت ۲ دهه پیش ایرانیان با ۸.۵ سال پس‌انداز می‌توانستند یک آپارتمان ۷۵ متری در تهران بخرند که حالا این مدت به ۳۲ سال پس‌انداز رسیده است.
کدام الگوی حکمرانی بر کشور حاکم است که تولید زمین‌گیر می‌شود و هنوز پس از ۴ دهه نمی‌توانیم در بسیاری از حوزه‌ها کالای با کیفیت بسازیم. خیلی عذاب‌آور است وقتی که محصول کشاورزی ما که با آب و خاک و سرمایه ملی این کشور تولید می‌شود در مرزها عودت داده می شود.
قصه تولید در کشور دردناک‌ترین قصه این روزهای اقتصاد ماست. خودرو، سوگلی این قصه است. بعد از سالها که پول‌های هنگفتی به خودروسازان دادیم تا تولید داخلی داشته باشند، تازه یک نماینده مجلس می‌گوید «۱۰۰ درصد قطعات خودرو در ایران چینی است. هیچگونه اقدام مثبتی برای مردم انجام ندادیم و تفاوت در این است که در گذشته مونتاژ اروپایی می‌کردیم و الان مونتاژ چینی، که ظلم به مردم کشور است و ۳۷ درصد کشتار جاده‌ای ایران از خودروها است.»
این چه الگوی حکمرانی است که می خواهیم بحران‌ها را با روش دستوری مدیریت کنیم و اندیشه علمی در مدیریت بحران کمتر مورد اعتناء قرار می‌گیرد؟
نماینده شازند (اراک) در مجلس از فرمان اخیر رئیس جمهور انتقاد کرد و نوشت «آقای رئیسی حدود یکسال است که رئیس‌جمهور هستید، لطفا از حال و هوای قوه قضائیه تشریف بیارید بیرون!!! حاج آقا اگر اجازه بدهید یکی دوتا از دستوراتتان فورا انجام نشود! بعد از ریشه کن کردن فوری فقر تا پیش از عید و دستور فوری برای پایین آمدن قیمت ها، اکنون ساختمان ها فورا مقاوم سازی خواهند شد. آخه چرا... ؟!»
تصمیمات ما برای حل مسئله‌ها و چالش‌ها با کدام الگوی حکمرانی مطابقت دارد؟
گاهی آنچنان تصمیمات ما نابخردانه است که به قول یکی از اعضاء اتاق بازرگانی ایران «اگر تصمیمات را با تاس می گرفتند باز هم نتایج بهتر بود! این‌که یک کشور نفتی در اوج تاریخی قیمت های نفت، اقتصادی بحران‌زده، بازاری ملتهب و مردمی پریشان احوال داشته باشد، ارزش پولش روزانه سقوط کند و همه اقشارش معترض و ناراضی باشند، پدیده‌ی بی‌نظیریست. اگر تصمیمات را با تاس ریختن هم می‌گرفتند اوضاع بهتر از این بود.»
این چه حکمرانی است که تورم وفقر و گرسنگی را امتحان الهی می‌دانیم؟
یکی از چهره‌های اصولگرا و نزدیک به همین جریان فکری، مدتی پیش طی یادداشتی نوشت «چه کسی فکر می کرد فرجام انقلابی که قرار بود دین و دنیای مردم را آباد کند، به اینجا برسد که میلیونها خانواده ایرانی با وجود زندگی در کشوری غنی و ثروتمند، به زیر خط فقر سقوط کنند... این حکمرانی غلط تا کی قرار است ادامه پیدا کند و تا کجا قرار است میزان صبر و تاب آوری جامعه سنجیده شود؟ »
نشانه‌های بیش‌تری وجود دارد و همگی به ما هشدار می‌دهند که الگوی حکمرانی ما اگر هم کاملا شکست خورده نباشد، مطلوب نظر نیست و چالش‌های زیادی که در زمینه‌های مختلف، کشور را احاطه نموده است که با این الگو برطرف نمی‌شود و بحران‌های بیش‌تری هر روز روی هم تلنبار خواهد شد.ما حتی در اخلاق هم نمره قابل قبولی نداریم.
تورم، بیماری، بی‌اخلاقی و تحریم‌های بین‌المللی را نمی‌توان با این الگو و شیوه حکمرانی از پیش رو برداشت. بحران ناکارآمدی، سال‌هاست که بیش‌تر ارکان جامعه را درهم تنیده و مخصوص این دولت و آن دولت هم نیست.
راه فرار از بحران‌های کنونی با این الگوی حکمرانی سخت و حتی ناممکن است. باید به قول حافظ شیرازی «طرحی نو دراندازیم».
توسعه، عملا مسدود شده است و باید پذیرفت که هیچگونه کارآمدی در یک نظام حکمرانی ناکارآمد امکان‌پذیر نیست و هنگامی که فساد گسترش می‌یابد امکان ترمیم فساد سخت می‌گردد.
الگوی حکمرانی کشورهای توسعه یافته روشن است و تجربه آنها جلوی دیده‌گان ما قرار دارد.
