تکرار تاریخ

دکتر هاشم اورعی- استاد دانشگاه صنعتی شریف - در بحبوحه جنگ جهانی اول، شکست گالیپولی در سال ۱۹۱۵ رقم خورد. با ورود امپراطوری عثمانی به جنگ به نفع آلمان و بسته شدن تنگه داردانل توسط دولت عثمانی، صادرات گندم از امپراطوری روسیه، که اوکراین نیز بخشی از آن بود، متوقف شد. متفقین به رهبری بریتانیا به این نتیجه رسیدند که با توسل به نیروی نظامی و باز کردن مسیر آبی دریای سیاه و مدیترانه، ضمن ادامه تجارت روسیه با غرب، امپراطوری عثمانی نیز ضعیف شده و عملاً از صحنه جنگ بیرون رانده خواهد شد.

پس از شکست نیروی دریایی قوای متفقین به فرماندهی وینستون چرچیل در فوریه ۱۹۱۵ و ناکامی نیروی زمینی پس از ۸ ماه جنگ و ۲۵۰ هزار کشته، در نهایت عملیات متوقف شد. شکستی که آینده نظامی چرچیل را نابود کرد و پس از ۸ سال ترکیه امروز را توسط مصطفی کمال از فرماندهان جنگ گالیپولی پایه‎‌ریزی کرد.

پس از یک قرن غرب دوباره به دنبال آن است که غلات اوکراین را به بازار جهانی برساند. اگر اقدام اساسی صورت نگیرد به‌زودی اوضاع وخیم‌تر خواهد شد. به‌رغم اینکه اوکراین بیشتر محصول سال قبل خود را صادر کرد ولی بازهم سیلوهای غلات عمدتاً پر هستند و جایی برای ذخیره کردن محصول امسال نیست. می‌توان گفت اهمیت باز کردن بندر اُدسا کمتر از رساندن تجهیزات نظامی به اوکراین برای جنگیدن با نیروهای روسیه نیست.

تا قبل از آغاز حمله نظامی، روسیه و اوکراین روی هم 28درصد تجارت گندم، 29درصد جو، 15درصد ذرت و 75درصد روغن آفتابگردان جهان را در اختیار داشتند. برخی کشورها از جمله لبنان و تونس نیمی از غلات خود را از طریق روسیه و اوکراین وارد می‌کردند. رقمی که در مصر برابر دوسوم است. در شرایطی که ۲۵۰ میلیون نفر از جهانیان در آستانه گرسنگی قرار دارند، صادرات غلات اوکراین برای سیر کردن شکم ۴۰۰ میلیون نفر کافی بود.

قیمت گندم در بازار جهانی از ابتدای سال میلادی جاری 53درصد افزایش یافته و پس از اینکه دولت هند، دومین تولیدکننده گندم جهان، اعلام کرد به‌دلیل موج گرما صادرات این محصول را متوقف کرده است، 6درصد دیگر بالا رفت. حتی قبل از لشکرکشی روسیه به اوکراین، برنامه جهانی غذاWFP پیش‌بینی کرده بود که ۲۰۲۲ سال بسیار بدی خواهد بود. تولید گندم چین، بزرگترین تولیدکننده جهان، به دلیل بارش باران و تاخیر در کاشت به پایین‌ترین مقدار خواهد رسید. کشورهای منطقه شاخ آفریقا با شدیدترین خشکسالی در ۴ دهه اخیر دست و پنجه نرم می‌کنند. به دوران تغییرات اقلیمی خوش آمدید!

کمبود غذا جمعیت فقیر جهان را در معرض خطر گرسنگی و مرگ قرار خواهد داد. 25درصد درآمد خانوار در کشورهای در حال توسعه و 40درصد در صحرای آفریقا صرف غذا می‌شود. مردم مصر 30درصد کالری مورد نیاز خود را از طریق نان تامین می‌کنند.

با کاهش قابل توجه امنیت غذایی، ۲۳ کشور جهان محدودیت‌های جدی برای صادرات محصولات غذایی ایجاد کرده و 20درصد از تجارت کود شیمیایی متوقف شده است. در صورت تداوم این روند قحطی در برخی نقاط جهان قطعی خواهد بود. در چنین شرایطی 13درصد از گندم جهان صرف تهیه خوراک دام می‌شود و تنها در سال ۲۰۲۱ چین ۲۸میلیون تن ذرت یعنی بیشتر از صادرات اوکراین برای خوراک خوک وارد کرده است.

اما مشکل کجاست؟ جنگ روسیه با اوکراین انتقال غلات را متوقف کرده است. اوکراین برای جلوگیری از حمله نیروی دریایی روسیه آبهای اطراف بزرگترین بندر خود را مین‌گذاری کرده و ناوهای جنگی روسیه با محاصره بندر اُدسا اجازه ورود و خروج هیچ کشتی را نمی‌دهند. حدود ۲۵ میلیون تن ذرت و گندم برابر مصرف همه کشورهای توسعه نیافته جهان در سال، بر زمین مانده و قابل انتقال نیست.

در حال حاضر اتحادیه اروپا به دنبال آن است که غلات اوکراین را از طریق جاده و راه آهن به بنادر رومانی یا حوزه بالکان برساند. ولی در بهترین حالت تنها 20درصد صادرات از این طریق قابل انتقال است و کماکان تجارت دریایی تنها راه رساندن محصولات کشاورزی اوکراین به سایر نقاط جهان است. اما چگونه؟ برخی به دنبال آنند که نیروی دریایی کشورهای غربی کشتی‌های تجاری ورودی و خروجی به بندر اُدسا و سایر بنادر را اسکورت کند. روش مشابه اسکورت تانکرهای نفتی به بیرون خلیج فارس در دوران جنگ ایران و عراق. اما فرمانده سابق ناتو در مدیترانه می‌گوید این بار ماجرا فرق می‌کند. روسیه قدرتی بزرگ و از تسلیحات هسته‌ای برخوردار است و ریسک چنین عملیاتی بسیار بالاست. وی ادامه می‌دهد، جنگ نفت‌کش‌ها در جنگ ایران-عراق هم تجربه موفقیت‌آمیزی نبود. چون برخی ناوهای جنگی نیروی دریایی آمریکا مورد اصابت قرار گرفته و هواپیمای مسافری ایران با شلیک ناو وینسنت سرنگون شد. لذا راه انداختن اسکورت نظامی برای کشتی‌های تجاری در دریای سیاه با چالش‌های نظامی، حقوقی و سیاسی مواجه خواهد بود.

در حال حاضر هم اوکراین و هم روسیه بخش بزرگی از آبهای نزدیک به اوکراین در دریای سیاه را مین‌گذاری کرده و ۸۰ کشتی تجاری خارجی گیر افتاده‌اند. اما مین‌گذاری نسبتاً ساده ولی جمع‌آوری آن بسیار دشوار است. اوکراین قابلیت مین‌روبی تمام منطقه و ایجاد مسیر امن دریایی را ندارد و به قول یک دیپلمات غربی مشکل اینجاست که اگر مین‌ها برای فراهم آوردن امکان خروج غلات اوکراین جمع‌آوری شوند راه برای حمله روسها و تصرف اُدسا نیز باز می‌شود. در هر حال رئیس جمهور اوکراین در سفر برخی نمایندگان مجلس آمریکا به این کشور گفته است که در صورت تامین موشک، اوکراین قادر خواهد بود عملیات مین‌روبی را آغاز کند. از طرفی محافظت از کشتی‌های تجاری در دریای سیاه نیاز به حضور گسترده نیروهای ناتو دارد و این در تناقض با توافق مونترو سال ۱۹۳۶ است که حضور کشتی‌های نظامی در آبهای ترکیه را محدود می‌کند. ترکیه با اعمال بند ۱۹ این توافق اقدام به محدود کردن حضور نیروهای نظامی سایر کشورها در دریای سیاه کرده است.

برخی محتاطانه امیدوارند فشارهای بین‌المللی به ویژه از طرف کشورهای غیرغربی باعث شود پوتین راهی برای عبور کشتی‌های تجاری از جنوب اوکراین باز کند. دبیر کل سازمان ملل پیشنهاد داده است که روسیه اجازه انتقال غلات از اوکراین را بدهد و در مقابل غرب تا حدودی محدودیت‌های صادرات کود شیمیایی از روسیه و بلاروس را کاهش دهد. اما بسیاری بر این عقیده‌اند که در پی عدم کامیابی نیروهای روسیه در اوکراین، ولادیمیر پوتین عزم خود را جزم کرده تا با اعمال فشار اقتصادی، اوکراین را به زانو درآورد. کارشناسان غربی بر این عقیده‌اند که بازگشایی بنادر اوکراین ۶ ماه زمان خواهد برد و یک دیپلمات اوکراینی با صراحت تمام گفته است که اسکورت کشتی‌های تجاری چه فایده‌ای دارد وقتی کشتی‌های نظامی حاضر نیستند شلیک کنند. تنها راه برای ما شکست روسیه است.

به نظر می‌رسد عملی‌ترین راه مذاکره برای رسیدن به توافقی سه جانبه است. توافقی که بر مبنای آن اوکراین مین‌ها را جمع کند، روسیه اجازه عبور کشتی‌های تجاری از بنادر اوکراین در دریای سیاه را بدهد و ترکیه امکان عبور کشتی‌ها از تنگه بسفر را فراهم کند.

مسئولیت سیر کردن شکم گرسنگان جهان به دوش همه جهانیان است و نمی‌توان به تماشا نشست.