تبعات وابستگی بودجه به درآمد ناپایدار نفت
محسن شوریده - پژوهشگر اقتصادی - ایران از عمده کشورهایی است که منابع نفتی فراوانی دارد و حجم صادرات نفتی او قابل ملاحظه است، از این رو این امکان وجود دارد که درآمد حاصل از آن به اقتصاد ایران لطمه جدی وارد کند؛ چراکه تجربه سال‌های قبل و بعد انقلاب به وضوح این مساله را نشان داده است همچنین با افزایش قیمت جهانی نفت این نگرانی تشدید می‌شود؛ چراکه اگر از درآمد حاصل از فروش نفت در محل مناسبی مصرف نشود به اقتصاد کشور لطمه فراوانی وارد می‌کند.
در سال 1353 با افزایش قیمت نفت، بودجه کشور رشد قابل ملاحظه‌ای کرد و حکومت زمان، درمقابل این افزایش درآمد به واردات بی‌رویه کالا اقدام کرد که نتیجه آن بیشتر شدن وابستگی کشور به کالاهای وارداتی بود. از سوی دیگر افت قیمت نفت و یا کاهش میزان فروش نفت به دلایل تحریم وشوک‌های قیمتی، منجر به کسری‌بودجه و به تبع آن ایجاد تورم در کشور می‌شود. ازسوی دیگر افزایش درآمدهای نفتی هم می‌تواند تبعات منفی برای کشور داشته باشد. بنابراین وابستگی بودجه کشور به درآمد نفتی از مشکلاتی است که همواره اقتصاد ایران را تهدید می‌کند.
این موضوع همواره مورد تاکید مقام معظم رهبری بوده و بارها به آن اشاره کرده اند:
«امسال یک توصیه‌ی اضافه هم دارم؛ چون گفته می‌شود که حالا مثلاً قیمت نفت گران شده، درآمدهای نفتی افزایش پیدا کرده، خب حالا با این افزایش درآمدهای نفتی چه کار می‌خواهیم بکنیم؟ دو جور می‌شود حرکت کرد: یکی اینکه نگاه کنیم بگوییم خب درآمد ارزی‌مان زیاد است، واردات را افزایش بدهیم، مردم رفاه پیدا کنند، آسایش پیدا کنند و مانند اینها؛ این [نگاه] البتّه ظاهر خوبی دارد، [امّا] باطن بسیار بدی دارد؛ این ضایع کردن سرمایه‌های اساسی کشور است. یک راه دیگر هم این است که ما از درآمدهای نفتی برای زیرساخت‌های کشور، برای کارهای اساسی کشور استفاده کنیم؛ بنیانها را محکم کنیم که اقتصاد ریشه‌دار بشود در کشور و بتوانیم از آنها استفاده کنیم.» (1/1/1401)
اثرات وابستگی بودجه جاری به درآمد نفتی
ایران جزو کشورهایی است که بیشترین میزان تحریم را ازسوی قدرت‌های جهانی تحمل کرده است. وجود تحریم‌ها و خصومت‌های خارجی علیه صادرات نفت ایران باعث شده است در برهه‌های از زمان میزان فروش نفت و یا قیمت آن کاهش یافته و درآمد حاصل از آن، به میزانی که در قانون بودجه کشور پیش‌‍بینی می‌شود، کمتر باشد و نتیجه آن، کسری‌بودجه ایست که عموما با استقراض از سیستم‌بانکی و بانک مرکزی تامین می‌شود و به تبع، ایجاد تورم‌های بالا و کاهش قدرت خرید مردم را ناشی می‌شود. بنابراین می‌توان گفت تکانه‌ها وشوک‌های خارجی در میزان فروش نفت اثرگذارند و بودجه کشور را متاثر می‌کنند که تبعات منفی فراوانی بر اقتصاد می‌گذارد.
راه حل این مشکل، قطع وابستگی بودجه جاری کشور به نفت است که یکی از راه‌های موثر در مقابله با پدیده تحریم شوک‌های نفتی می‌باشد. اما چطور می‌توان بودجه کشور را از نفت جدا کرد به صورتی که تکانه‌های خارجی در شکل‌گیری تبعات منفی دراقتصاد از جمله کسری‌بودجه و تورم موثر نباشد؟
اگر بودجه جاری کشور از درآمد نفتی جدا شود و هزینه‌های جاری صرفا با درآمدهای پایدار از قبیل منابع مالیاتی و گمرک و درصورت نیاز با فروش اوراق بدهی تامین شود، می‌تواند اثرات مثبتی در اقتصاد کشور داشته باشد و ازطرفی، درآمدهای نفتی صرفا در بودجه عمرانی لحاظ شده و در زیرساخت‌ها و توسعه کشور استفاده شود. این تصمیم می‌تواند اثر شوک‌های نفتی و فشارهای خارجی که برای کاهش فروش نفت اعمال می‌شود را ازبین ببرد و پیامدهای مفیدی برای اقتصاد ایران خواهد داشت.
جلوگیری از تورم و رعایت عدالت بین‌نسلی؛ پیامدهای استقلال بودجه ازنفت
جداسازی بودجه جاری کشور از درآمد نفتی، اثرات مثبت فراوانی بر اقتصاد دارد؛ ازجمله می‌توان به ازبین رفتن کسری‌بودجه که ناشی از کاهش درآمدهای نفتی است، اشاره کرد. همچنین از آنجایی که عمده کسری‌بودجه در اقتصاد ایران از طریق استقراض از سیستم‌بانکی و بانک مرکزی تامین شده است و رشد نقدینگی و تورم را درپی داشته است با این تصمیم، تورم‌های حاصل از کسری‌بودجه که به خاطر کاهش درآمدهای نفتی است، ازبین می‌رود.
از دیگر اثرات مثبت این اقدام، برقراری بیشتر رعایت عدالت بین‌نسلی در بهره‌برداری از منابع نفتی است؛ به این دلیل که نیازمندی به درآمد نفتی زمانی که در بودجه جاری لحاظ می‌شود بیشتر است، اما اگر درآمد حاصل از صادرات نفت در بودجه عمرانی لحاظ شود؛ میزان نیازمندی به درآمد نفتی به نسبت بودجه جاری، کاهش می‌یابد و امکان رعایت عدالت بین‌نسلی در میزان استحصال نفت افزایش پیدا می‌کند. وابستگی بودجه جاری کشور به منابع ناپایدار درآمدی از قبیل درآمد نفت، منجر به بروزمشکلات عدیده‌ای از قبیل کسری‌بودجه و تورم شده است. بنابراین تنها راه برای رهایی از این مشکلات، ایجاد منابع پایدار درآمدی است تا بودجه جاری کشور با تکانه‌ها و فشارهای خارجی متاثر نشده و منجر به کسری‌بودجه نشود. از این رو استفاده از منابع مالیاتی وگمرک که جزو منابع پایدار بودجه است، می‌تواند اثر مهمی در کنترل کسری‌بودجه و تورم داشته باشد. اثر دیگر این تصمیم رعایت بیشتر عدالت بین‌نسلی خواهد بود.
