فتح اولین سنگر در جنگ اقتصادی علیه روسیه

محمدرضا اکبری جور، پژوهشگر اقتصاد بین الملل

روسیه سومین تولیدکننده نفت، دومین تولیدکننده گاز طبیعی و در میان 5 تولیدکننده برتر فولاد، نیکل و آلومینیوم در جهان است. این کشور سهم حدود 20 درصدی صادرات گندم بزرگترین صادرکننده در جهان است از طرفی، اوکراین ششمین تولیدکنند کلیدی ذرت، هفتمین تولیدکننده گندم واولین تولیدکننده تخم آفتابگردان و به تبع آن صادرکننده مهم روغن آفتابگردان و در میان 10تولیدکننده برتر چغندرقند، جو، سویا و کلزا قرار دارد.

در روز اول تهاجم روسیه به اوکراین، بازارهای مالی در سراسر جهان به شدت سقوط کرد و قیمت نفت، گاز طبیعی، فلزات و کالاهای غذایی افزایش یافت. به دنبال آخرین تحولات، قیمت نفت برنت برای اولین بار از سال 2014 به 100 دلار در هر بشکه رسید، این درحالیست که افزایش قیمت‌ها با سرعت ادامه یافت و گمانه‌زنی‌ها حاکی از ادامه‌دار بودن این روند بود. اکنون بیش از یک ماه از جنگ روسیه و اوکراین می‌گذرد و قیمت نفت در بازه 100 تا 110 دلار در نوسان است.

به نظر می‌رسد که ایالات متحده، با دقت شرایط را رصد می‌نماید و از انجام هرگونه اقدام مخاطره‌آمیز جهت رویارویی مستقیم با روسیه پرهیز می‌نماید. همین چند روز پیش در خبرها آمده بود، که جان کربی سخنگوی پنتاگون گفته است، لوید آستین وزیر دفاع آمریکا، آزمایش برنامه‌ریزی شده موشک بالستیک قاره پیما موسوم به «مینوت من ۳» را که در ابتدا قرار بود این هفته انجام شود، لغو نموده تا از «هرگونه سوء تفاهم یا سوء تعبیر در زمان تنش با روسیه» جلوگیری کند.

راه بلندمدت توقف روسیه، اما اعمال تحریم است. در واقع ایالات متحده و شرکای کلیدی او، ضعیف نمودن اقتصاد روسیه را کم هزینه‌تر از برخورد جدی در میدان جنگ می‌دانند. از اینروست که بانک های خارجی از دستیابی بانک مرکزی روسیه به ذخیره 630 میلیارد دلاری که روسیه قبل از حمله به اوکراین جلوگیری می‌کنند.

بانک مرکزی روسیه از آخرین حمله روسیه به اوکراین، زمانی که ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه دستور الحاق کریمه را به کشور خود در سال 2014 صادر نمود، ذخایر خارجی خود را افزایش داده است. از آن زمان، دارایی روسیه دربخش ارز خارجی و طلا تقریباً دو برابر شده است و از 368 میلیارد دلار طی هفت سال به 630 میلیارد دلار رسانده است. ایجاد ذخایر خارجی می‌توانست راهی برای کرملین برای محافظت از اقتصاد روسیه در برابر تحریم‌ها با دادن مهمات بیشتر به بانک مرکزی برای محافظت از ارزش روبل باشد. روبل پس از الحاق کریمه به روسیه، نیمی از ارزش خود را در برابر دلار آمریکا از دست داد و در آن زمان، بانک مرکزی روسیه مجبور به تزریق 130 میلیارد دلار به بازار جهت تثبیت ارز گردید.

با این تفاوت که مشخص می‌شود استراتژی ذخایر خارجی روسیه یک نقص بزرگ داشت: حدود نیمی از پول در خارج از کشور در بانک‌های خارجی نگهداری می‌شد و اکنون روسیه نمی‌تواند به آن دسترسی پیدا کند. فریز نمودن دارایی‌های روسیه در ایالات متحده، ژاپن و اتحادیه اروپا، بانک مرکزی روسیه را از بهره‌برداری از پس‌انداز خود، محروم نموده است.

رهبران اقتصادهای متحد در بیانیه‌ای مشترک اعلام کردند: «در حالی که نیروهای روسی حملات خود را به کیف و سایر شهرهای اوکراین آغاز می‌کنند، ما مصمم هستیم به تحمیل هزینه‌هایی به روسیه ادامه دهیم که روسیه را از سیستم مالی بین‌المللی و اقتصاد ما منزوی نماید».

لازم به ذکر است مسدود شدن ذخایر خارجی به طور کامل ارتباط روسیه را از ارز خارجی خود قطع نکرده است. این تحریم همچنان به روسیه اجازه می‌دهد تا از ذخایر خود برای پرداخت انرژی استفاده کند، که همین امر راه ارتباط با دنیای خارج را برای بانک مرکزی روسیه همچنان باز نگه می‌دارد. نکته قابل توجه آنست که 13درصد از ذخایر بانک مرکزی روسیه به یوان است که دسترسی بدان برای روسیه باز است. به تازگی رگولاتور بانکی چین گفت که در تحریم‌ها علیه روسیه «شرکت نخواهد کرد» و اظهار نظر نموده است که تحریم‌ها «به خوبی کار نمی‌کنند و هیچ مبنای قانونی ندارند».

اما ذخایر خارجی بانک مرکزی کشورها چیست؟ ذخایر خارجی دارایی دولت از طلا، بدهی خارجی و ارز خارجی است که معمولاً به محبوب‌ترین سکه‌های جهان -دلار، یورو، پوند، ین و یوان- تقسیم می‌شود. اگرچه یک کشور می‌تواند ذخایر خارجی را در بانک‌های خود نگه دارد، دولت‌ها اغلب ترجیح می‌‌دهند ذخایر خود را در خارج از کشور نگه دارند تا از معاملات پرهزینه فرامرزی جلوگیری کنند و به بازارهای ارز خارجی و بدهی دسترسی داشته باشند. در واقع «ذخایر ارزی خارجی برای کمک به محافظت از خود در برابر شوک‌های اقتصادی جهانی بسیار مفید است. نگهداری ذخایر خارجی به ویژه برای مدیریت تورم داخلی کشورها مفید است، زیرا بانک‌های مرکزی می‌توانند برای کنترل ارزش پول خود، ذخایر خارجی را خریداری و بفروشند. اگر بانک مرکزی ذخایر خارجی خود را برای خرید بیشتر ارز خود بفروشد، ارزش پول داخلی افزایش می‌یابد. اگر بانک مرکزی برای افزایش ذخایر خود، پول محلی خود را بفروشد، ارزش پول محلی کاهش می‌یابد.

در پی حمله به اوکراین، بانک مرکزی روسیه سعی نموده است از ذخایر خود برای حمایت از روبل استفاده کند، زیرا روس‌ها، تحمیل تحریم علیه کشور خود را به عنوان امری طبیعی تلقی نموده و در انتظار آن بودند. در 24 فوریه 2020، این بانک فروش ذخایر خارجی خود را برای خرید روبل روسیه آغاز کرد که در آن زمان با قیمت 87 روبل در برابر دلار معامله می‌شد. این رقم تا به 102 روبل در هر دلار نیز کاهش یافته است. در حال حاضر نرخ برابری روبل در برابر دلار حدود 90 روبل در برابر یک دلار است. کاهش ارزش یک ارز در برابر دلار می‌تواند تبعات غیرقابل جبرانی برای اقتصاد داشته باشد. روبل ضعیف واردات را گران‌تر می‌کند و به مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان آسیب می‌رساند و ممکن است تولید متوقف شود زیرا شرکت‌ها قادر به خرید مواد اولیه و قطعات نیستند. جای تعجب نیست که چرا مقامات غربی اکنون به شکست روبل به عنوان راه دیگری برای فشار اقتصادی بر روسیه دل بسته‌اند. آیا ذخایر خارجی به طور معمول امن هستند؟ تحریم‌های جدید روسیه اولین بار نیست که ایالات متحده ذخایر خارجی یک کشور را توقیف می‌کند. سال گذشته، ایالات متحده ذخایر خارجی بانک مرکزی افغانستان را مسدود کرد تا از دسترسی طالبان به این وجوه پس از به دست گرفتن قدرت در ماه اوت گذشته در این کشور جلوگیری کند. در اقدامی که باعث خشم افغان‌ها شد، دولت بایدن اکنون از دارایی‌های مسدود شده برای جبران غرامت به خانواده‌های قربانیان 11 سپتامبر و کمک‌های بشردوستانه در افغانستان استفاده می‌کند. ایالات متحده پیش از این نیز ذخایر ارزی کشورهای سوریه و ونزوئلا را مسدود کرده بود، اما هیچ یک از اهداف تحریمی قبلی به اندازه روسیه قدرتمند نبودند.

در مقابل روسیه نیز در این جنگ اقتصادی حریف دست‌وپا بسته‌ای نبوده و اعلام نموده است از این پس، هرگونه پرداختی در حوزه فروش گاز با دریافت روبل روسیه امکان‌پذیر است. مسئله‌ای که در بلندمدت، باعث تقویت روبل می‌گردد. گرچه تاکنون آلمان این درخواست روسیه را اجابت ننموده است لیکن در صورت انجام این درخواست، می‌توان ادعا نمود که اولین سنگر در جنگ اقتصادی فتح گردید و دلار در صحنه جهانی عقب نشست.