ابهامات اقتصادی ایران در ماه پایانی سال

مه دی نظیفی - تحلیل‌گر اقتصاد

در حالی که اژدهای زرد اولین کشوری است که اقتصاد خود را در عصر پایان شیوع کرونا بازیابی کرده و رشد اقتصادی نسبتا معقولی را حاصل نموده، تمرکز آمریکا برای به‌کارگیری تمام امکانات خود برای مقابله همه‌جانبه با چین در همه ابعاد افزایش یافته است. شاید اولین کالایی که نظر کارشناسان اقتصادی را در این رابطه جلب می‌کند نفت و گاز و فرآورده‌های آنها باشد. در همین رابطه شاید تلاشهای اوپک برای محدود کردن تولید نفت کشورهای عضو و تلاش برای افزایش نسبی قیمت جهانی نفت را بتوان تبیین نمود. دلیل آن هم وارد‌کننده عمده نفت بودن چین و تولیدکننده عمده نفت بودن آمریکا است چراکه افزایش قیمت نفت می‌تواند رشد اقتصادی چین را محدود نماید. درحالی‌که آمریکا خود را درگیر هزینه‌های جنگ اکراین نکرده ولی درگیر شدن روسیه در جنگی پرهزینه که برایش جز تنفر دوستان قدیمی و بحران اقتصادی چیز بیشتری ندارد، مسلما هزینه‌های آمریکا را در مبارزه برای تضعیف چین، کاهش خواهد داد. هرچند که به‌دلیل غیرقابل پیش‌بینی بودن تحرکات آتی آمریکا، روسیه و چین و اینکه هزینه‌های هنگفت این جنگ، ادامه آن را تا حدود یک ماه دیگر برای روسیه غیرممکن می‌سازد، ولی روزهای آینده برای جهانیان سرنوشت‌ساز است چون در کوتاه مدت وقوع هرگونه اتفاقی حتی درگیری هسته‌ای قدرتها دور از انتظار نیست. ولی نتیجه جنگ اوکراین هر چه باشد قطعا در نهایت به افزایش قیمت جهانی نفت منجر خواهد شد به طوری که نفت ۱۳۵ دلاری را می‌توان از اکنون پیش‌بینی کرد. لذا با توجه به تبعات سنگین مداخله در این جنگ، عاقلانه‌ترین رفتار دولتهای کشورهای همسایه در مقابل این رخداد تاسف آور جهانی، فقط می‌تواند دعوت به آرامش و صلح باشد.

پس از غافلگیری مسکو از عدم امکان پیروزی سریع در جنگ و خودکشی مدیر مالی گازپروم در سنت پترزبورگ که میزان فشار جنگ و تحریم‌های غربی به روسیه را آشکار کرد، جهانیان مطلع شدند که تصرف کامل اوکراین در روزهای نخست حمله عملی نشده و نیاز به صرف زمان بیشتر و ادامه درازمدت جنگ دارد. با پیوستن نسبی چین به تحریمهای یکپارچه غربی، رکورد تاریخی کاهش ۴۰ درصدی ارزش پول روسیه ظرف 5 روز، اعلام بانک مرکزی برای افزایش نرخ بهره اصلی از ۹.۵ درصد به ۲۰ درصد و دستور وزارت دارایی روسیه به شرکتها که ۸۰ درصد از درآمدهای ارزی خود را بفروشند، تشدید تورم و رکود اقتصادی روسیه، تبعات هفته اول جنگی است که به‌دلیل خطای استراتژیک در محاسبات جنگی و توان پایداری اقتصادی، نصیب روسیه کرده که پس از پذیرش رسمی اکراین در اتحادیه اروپا در روز سه شنبه، در آینده بشکل فزاینده‌ای، فضای بحرانی تنش‌ها را بیشتر کرده و ادامه جنگ درازمدت را ناممکن خواهد کرد.

در عصر پساکرونا با تنش بین قدرتهای جهانی با جنگ در اوکراین، امیدها برای رونق دوباره اقتصاد درحال نابودی است و تشدید تحریم‌های گسترده بین‌المللی هم تامین مواد اولیه تولیدی را دچار مشکلات بسیاری خواهد کرد تا جهان بار دیگر یک دوره رکود تورمی عمیق را تجربه کند و شتاب افزایش قیمت کالاها سرعت بیشتری به خود بگیرد. از سوی دیگر سیاست جدید آمریکا در رها کردن رهبری نظام تجارت چندجانبه از مسیر سازمان تجارت جهانی و در ادامه بی اثر شدن اعمال تعرفه‌های سنگین بر واردات کالاهای چینی بدلیل افزایش مازاد تجاری چین در تجارت با آمریکا در سال ۲۰۲۱ که تاثیر بسیاری بر تراز منفی تجارت خارجی آمریکا وارد کرد، رهبران آمریکا را به اتخاذ سیاست‌های جدید «رهبری نظام تجارت یکجانبه» که حجم واردات آمریکا را کاهش می‌دهد، سوق داده است. بدیهی است که مسائل مربوط به اعمال این سیاست، تنش‌های جدیدی در تجارت بین‌المللی به‌وجود خواهد آورد که همه دولت‌ها باید خود را برای رویاروئی با تبعات آن آماده کنند.

تاثیرات مخرب جنگ اوکراین در محدوده‌های موضوعات جهانی مانند انرژی، تحریم اقتصادی و صلح، بویژه در خاورمیانه که این موضوعات اهمیت استراتژیک بسیار دارند، بزودی اشاعه پیدا خواهد کرد. همچنین بدلیل تحرکات اخیر سلاحهای هسته‌ای قاره‌پیمای روسی، جهش قیمت نفت دور از انتظار نیست. اوکراین از زمانهای پیشتر مرکز تولید گندم اروپا بوده و اکنون بسیاری از کشورها، از جمله ایران که یک چهارم گندم مورد نیاز کشور از اکراین تامین می‌کرد، با مشکل افزایش قیمت جهانی گندم روبرو خواهند شد. بررسی‌ها، پیش‌بینی و برنامه‌ریزی موثری برای افزایش بیشتر ذخایر گندم کشور همچنین استفاده از افزایش قیمت جهانی مواد و کالاها برای توسعه صادرات نفتی و غیرنفتی و افزایش درآمدهای ارزی کشور را نشان نمی‌دهد لذا ابهامات اقتصادی ایران در ماه پایانی سال که شامل: عدم تصویب بودجه، عدم وجود چشم انداز روشن مذاکرات وین بلکه احتمال شکست مذاکرات، تبعاب تاثیر جنگ اکراین در اقتصاد منطقه و ایران که کمترین آن پیچیده نمودن روند مذاکرات وین بوده، اشتباهات در برنامه‌ریزی وزارتخانه‌های اقتصادی در پی سردرگمی‌های تیم اقتصادی،... افزایش می یابد.

اکنون تحریمهای غربی بازار روسیه، بهترین فرصت را بر روی ایرانیان گشوده که در صورت اعمال سیاست‌های درست صادراتی توسط دولت، می‌تواند بخشی از رکود اقتصادی کشور را برطرف کند. در شرایطی که بسیاری از کارشناسان از آغاز جنگ و تجاوز روسیه به اوکراین از هفته‌ها و ماه‌ها قبل هشدارهای لازم را داده بودند، غافلگیری و سردرگمی مسئولان در این رابطه به‎دلیل نداشتن دانش، تجربه و برنامه ریزی درست، به شدت مشهود است. تهدیدها برای گاز اروپاییان می‌توانست حاوی فرصتهای بی‌نظیری برای ایران باشد که از این فرصت طلایی برای تقویت صنعت نفت و گاز و توسعه صادرات اقدام کند. حتی در صورت عدم توافق در وین، بازهم فرصت‌های بسیاری برای استفاده از این موقعیت برای از بین بردن انزوای اقتصادی کشور وجود دارد که برای استفاده از آن باید برنامه‌ریزی دقیقی انجام شود تا مشابه بدعهدی هندی‌ها که از مسیر پاکستان، چابهار را دور زدند و توجهی به توسعه چابهار ندارند، برای توسعه اقتصادی ایران، این فرصت هم برباد نرود.

از غزل مولانا یادی کنیم:

خواجه اندر آتش و، درد و حنین / صد پراکنده، همی گفت این چنین

گه تناقض،گاه ناز و گه نیاز / گاه سودای حقیقت، گه مجاز