زنده باد تولید در یک اثر کلاسیک

به بهانه آخرین روزهای 1400؛ سال تولید، پشتیبانی‌ها، مانع‌زدایی‌ها

سجاد محدث،تحلیل‌گر اقتصادی

غريبه‌اي سوار بر اسب به شهر مرزي سن ميگل در مرز مکزيک مي‌رسد. دو گروه رقيب، «رامون‌ها» و «باکسترها» اختيار شهر را در دست دارند. غريبه، قابليت‌هاي خود را به نمايش مي‌گذارد، آتش نزاع دو گروه را شعله‌ور مي‌کند و در اين ميان، سود خود را مي‌جوید و در جایی که لازم باشد شرافتمندانه به دیگران کمک می‌کند...

این خلاصه فیلمی است که بدون اینکه عنوان آن را بدانم مشغول دیدنش هستم. نکته‌ای که توجهم را جلب می‌کند و باعث می‌شود اکنون این یادداشت در دست شما باشد، تصویر اقتصاد مریضی است که فیلم به زیبایی هر چه تمام‌تر از شهر سن میگل به بیینده ارائه می‌دهد. یکی از مهمترین کارکردهای اقتصاد، «تئوریزه کردن همه چیز است»؛ چرا که آنگونه که مارکس می‌گوید؛ اقتصاد زیربنای همه چیز است. از میان تئوری‌هایی که اقتصاد (از همه چیز) ارائه می‌دهد برخی از آنها در همان حد تئوری هستند و هرگز نماد عینی و واقعی ندارند. به عنوان مثال، در یک نظریه‌ای از «اقتصاد شهری» حد بهینه تعداد افرادی که در یک جامعه به فعالیت‌های غیرقانونی مشغول هستند را با استفاده از معادلات ریاضی برآورد می‌کنیم. در این نظریه، یکی از حالات حدی (که پیش‌فرض ما این است که امکان اینکه در واقعیت نمود پیدا کند، بسیار ناچیز است)، حالتی است که تعداد خلافکارهای شهر آنقدر زیاد شود که عملا انجام فعالیت اقتصادی و تولیدی، صرفه نداشته باشد؛ چون اگر کالایی در جامعه تولید شود کفاف همه خلافکارها را نمی‌دهد.

فیلم مورد اشاره چنین تصویری به دست می‌دهد، ابتدا بیوه‌هایی را می‌بینیم که با صدای هر گلوله‌ای به گوشه‌ای خزیده و همین که زنده بمانند هنر کرده‌اند. در تنها خیابان شهر، در یک طرف «رامون‌ها» هستند که اسلحه قاچاق می‌کنند و در طرف دیگر «باکسترها» که الکل قاچاق می‌کنند. تنها کسانی که در جامعه سن میگل کار مفید اقتصادی انجام می‌دهند، دو پیرمرد هستند که یکی تابوت ساز است و اتفاقا کارش رونق دارد و دیگری کافه دارد و مشخص است که رونقی ندارد و گویی از سر ناچاری چنین شغلی را انتخاب کرده است؛ به طوری که حتی از همین غریبه که تنها مشتری کافه است اصراری برای گرفتن پول ندارد. منطقی است که شهر سن میگل با چنین مشخصاتی پذیرای مسافران و گردشگران نباشد و کافه‌اش رونقی نداشته باشد. در جامعه‌ای مانند شهر سن میگل که فعالیت‌های اقتصادی تولیدی در حداقل است، به مرور کیک اقتصاد کوچکتر شده و رقبا سعی در حذف همدیگر می‌کنند و از این نظر هر چه فیلم جلوتر می‌رود کسب و کار تابوت ساز رونق بیشتری می‌گیرد. در انتها، این تنها غریبه (با بازی کلینت ایستوود) نیست که زنده می‌ماند تا فرض کنیم داشتن شرافت و روحیه کمک به دیگران در عین خشونت تنها درسی است که فیلم به ما می‌دهد، بلکه در انتهای فیلم سه نفر در شهر زنده می‌مانند، غریبه، تابوت‌ساز و کافه‌دار؛ تا پیام اخلاقی فیلم این باشد که زنده باد تولید قانونی کالا و خدمات، و زنده باد اقتصاد. باید هم فیلم چنین عنوانی داشته باشد؛ «یک مشت دلار» از «سه‌گانه دلار». شاید اگر «جان فورد» فیلم را دیده بود هرگز به وسترن ساختن یک ایتالیایی نمی‌خندید. ایتالیایی که مبدا پیدایش پول و بانک است و فیلمی که گویی فیلمنامه آن را اقتصاددانان بزرگی چون «آدام اسمیت»، «جان استوارت میل» یا «جان مینارد کینز» در ستایش کسب و کارهای قانونی و اهمیت نقش تولید در جامعه نوشته‌اند.