صنعت توزیع و پخش در ایران دو نسل عقب است
مرتضی ابراهیمی
امروزه صنعت توزیع و پخش در کشور تحت تاثیر تحریم های ظالمانه بوده و با استراتژی‌های بازرگانی بین‌المللی هم در تعامل نیست، یعنی در واردات و صادرات، تحریم اقتصادی، رشد یا جوانی جمعیت، پراکندگی جغرافیایی محل‌های زندگی و کسب‌وکار، فرار سرمایه‌داران بزرگ، قاچاق و هجوم اقتصادی سیری ناپذیر چین و رقابت‌پذیری کالاهای داخلی در برابر کالاهای مشابه خارجی به خاطر تفاوت در بهای تمام شده، کیفیت، قیمت و زمان تحویل، دارای فرآیند منسجم و قابل پایش نیست.
رضا توسلی، عضو پژوهشگران جوان، در گفتگو با جهان اقتصاد با اشاره به مطلب فوق گفت: در حال حاضر فرآیند توزیع فیزیکی، یکی از دغدغه‌های اصلی مدیران ارشد نظارتی و اجرایی حوزه توزیع و پخش کشور است. یک مدیر شایسته بایستی تصمیمات و فعالیت‌های چهارگانه در مورد کالا، قیمت، توزیع و تبلیغ را برنامه‌ریزی، اجرا و کنترل کرده و هماهنگی و تناسب لازم میان این چهار مقوله در زمان‌ها و مکان‌های گوناگون را رعایت کند. در مقوله توزیع فیزیکی نیز علاوه بر موارد فوق، مدیران در مورد پردازش سفارش‌ها، سطوح موجودی، انبارداری و نگهداری و بالاخره حمل‌ونقل، نگرانی و دغدغه خاطر دارند، به‌گونه‌ای از بستر فضای مجازی از سامانه های تخصصی صنعت توزیع و پخش با فرآیندهای اجرایی ساده بایستی استفاده شود که در نهایت بتواند در کالارسانی به بازارهای هدف گیری شده در زمان و مکان معین و با بودجه و کیفیت و امنیت معین موفق شود.
این عضو نخبگان دانشگاه بیان کرد: بنابراین به جرات می‌توان گفت از چهار مقوله آمیخته بازاریابی، توزیع یکی از مهم‌ترین آنهاست و در صورت هرگونه قصور یا ضعف در برنامه‌ریزی توزیع، دستیابی به اهداف بازاریابی مورد تهدید قرار خواهد گرفت. در مجموع می‌توان گفت عوامل موثر بر سیستم توزیع در شرایط فعلی اقتصاد ایران را می‌توان به چند دسته تقسیم کرد. تحریم اقتصادی، استراتژی‌های جایگزینی واردات و توسعه صادرات، رشد سریع و جوانی جمعیت، کاهش صادرات و افزایش قیمت ارزها، فرار سرمایه‌داران و سرمایه‌ها و کاهش تولید ملی، تفاوت بهای کالای داخلی و خارجی (به نفع کالای وارداتی) و قاچاق کالا در واردات و صادرات را می‌توان از مهم‌ترین عوامل موثر بر صنعت پخش دانست.
این کارشناس حسابرسی داخلی بیان داشت: در همه مراحل زنجیره عرضه، توزیع و پخش وجود دارد. در فعالیت‌های کشاورزی، صنعتی و حتی در خدمات، فعالیت توزیع و پخش را می‌شود دید. در دنیا فعالیت پخش، از عرضه کالا و خدمات جداناپذیر است. از زمان‌های دور که بازار ایجاد شد و نقل و انتقال پول و مبادله کالا شکل گرفت، پخش نقش اساسی داشته است. در مقایسه کشورهای توسعه‌یافته، شاهد توسعه همه صنایع از جمله صنعت پخش هستیم.
این عضو پژوهشگران جوان ابراز داشت: روش‌های پخش در دنیا متناسب با تکنولوژی و فرهنگ مصرف تفاوت پیدا کرده است. حتی در کشورهای همسایه ایران این تغییر را مشاهده می‌کنید و در برخی از آنان در ساختارهای توزیع خرده‌فروشی تغییرات اساسی کرده است و سهم فروشگاه‌های مدرن و زنجیره‌ای تا بیش از ۵۰ درصد عرضه کالاها رشد کرده است. رشد صنعت پخش را می‌توان به چند مرحله تقسیم کرد که در دنیا برخی از کشورها در عصر سوم و چهارم روش‌های پخش در حال فعالیت هستند. این تغییرات باعث شد که پخش‌های سنتی به پخش‌های پیشرفته و به شرکت‌های بزرگ و چندگانه تبدیل شوند.
توسلی گفت: ما در ایران در میانه راه هستیم و در نسل دوم شرکت‌های پخش و نزدیک به نسل سوم هستیم. ما به علت وقفه‌ای که به خاطر جنگ تحمیلی داشتیم، از صنعت پخش دنیا جا ماندیم. هر چند با سرعت خوبی در حال پیشروی هستیم، ولی باز هم در نسل سوم و چهارم با نگاه «کوچک شدن» یا «ادغام شدن» شرکت‌های پخش فاصله داریم .
توسلی برخی فرصت‌ها و چالش‌های پیشروی صنعت توزیع و پخش در کشور را مهم دانست و گفت: برای کشف فرصت‌ها باید دید این صنعت با اهمیت چه مزیت‌ها و ویژگی‌هایی دارد. سهولت دسترسی مصرف‌کنندگان به کالا، ایجاد ثبات قیمت، سلامت عرضه کالا، کمک به بلوغ کالاهای جدید، کاهش قیمت عرضه از رسالت‌های این صنعت است. در ایران شرکت‌ها در زنجیره پخش، متناسب با شرکت‌های تولیدی حرکت می‌کنند. از طرفی شرکت های پخش داخلی برای توزیع مناسب محصول و کالای تولیدکنندگان ایجاد شده‌اند. اما در سراسر جهان شرکت‌های توزیع و پخش استقلال دارند و شرکت‌های تولیدی ارتباط مالکانه با پخش‌ها ندارند. استراتژی در کشور برای پخش بایستی چهار اصل انبارش، توزیع، وصول و فروش کالا را انجام دهد. درحالی‌که در کشورهای جهان اول این اقدامات را به دو دسته تقسیم کرده‌اند: اول نگهداری، توزیع و وصول و دوم فروش و مارکتینگ. مثلاً: شرکت آمازون کار فروش را انجام می‌دهد وتیپاکس توزیع‌کننده است.
وی افزود: چالش با اهمیت دیگر در صنعت پخش «سرمایه‌گذاری» است. در ایران شرکت‌های پخش «مرکز هزینه» هستند. سرمایه‌گذارها به دنبال سود از آنها نیستند. در نتیجه سرمایه‌گذاری انجام نمی‌شود و این چالش‌ها در آینده و زمانی که شرکت‌های بین‌المللی وارد می‌شوند باعث می‌شود شرکت‌ها مجبور شوند خود را وفق دهند. در کشور «عدم تغییر مدیریت» چالش بعدی این صنعت است. توسلی با اشاره به این که تغییر مدیریت در این صنعت شناخته‌شده نیست، گفت: این رویکرد، و دیدگاه به فضای کسب‌وکار صنعت توزیع پخش را به سمت نسل نوین «سفارش های آنلاین» خواهد برد.
توسلی با شمردن نیازهای توزیع‌کنندگان و تولیدکنندگان در شرایط فعلی، گفت: طبق ارزیابی‌ها حاشیه سود کافی و تامین‌کننده مخارج، گردش سریع کالا و شارژ فوری قفسه‌ها از جانب تولیدکننده، معاملات اعتباری و تسویه‌حساب‌های مدت‌دار، هماهنگی و مشارکت در برنامه‌های تبلیغ و ترویج جزو نیازهای توزیع‌کنندگان به‌‌شمار می‌رود و انتظارات مصرف‌کنندگان نهایی نیز در رعایت حداقل صفات لازم برای کالا، ایجاد و گسترش کیفیت تا حد رضایت مصرف‌کننده، کاهش قیمت‌ها تا حد قابل تحمل، فراهم کردن خدمات پس از فروش و دسترسی به تولیدکنندگان خلاصه می‌شود. در این میان انتظارات متقابل تولیدکننده از توزیع‌کننده شامل سعی در افزایش فروش و سهم بازار، ارسال بازخوردها و اطلاعات بازار، کمک در دسترسی به اطلاعات رقبا و همراهی در برنامه‌های ترویج فروش است. طبق ارزیابی‌ها در ایران به‌طور متوسط در برابر هر تولیدکننده ۲۰۰ عضو کانال‌های توزیع وجود دارد. این رقم در دنیا حدود ۶۰ عضو است.
این کارشناس حسابرسی داخلی اشاره کرد: در دولت کنونی پیشنهادهای جامع و کارگشا پس از بررسی با هدف برون رفت از چالش ها مطرح شده در دستور کار قرار گرفته است. بایستی دولتمردان با توجه به شرایط موجود برنامه‌ریزی کنند و از تمام ظرفیت های صنعت توزیع و پخش به نحوی احسنت استفاده شایسته داشته باشند. مخصوصاً در شرایط بحرانی مانند کرونا، در توزیع ماسک، مواد ضدعفونی و... اقدامات به سرعت و دقت انجام شد. در زمان جنگ تحمیلی هم شاهد تجارب ارزنده و نقش پررنگ توزیع و پخش کالاهای اساسی بودیم. اگر دولت ارتباط همیشگی با صنعت پخش داشته باشد و یک کارگروه ثابت برای این صنعت تشکیل داده و پتانسیل‌های صنعت را به صورت اولیه ایجاد نماید و نه‌‌فقط در شرایط بحران بلکه یک ارتباط دوسویه بین صنعت و دولت شکل گیرد، می‌تواند بسیاری از مشکلات خود را در حوزه تولید و عرضه و مدیریت و نظارت بازار حل کرد.
در انتها توسلی افزود: حاشیه سود در بخش توزیع بسیار بالاست همچنین سرعت گردش سرمایه نامعلوم و نرخ بازگشت سرمایه مورد انتظار بالاست. خدمات ناقص و محدود است و سهم هزینه‌های توزیع در GNP در ایران ۲۰ درصد، ولی در دنیا پنج درصد است. در ادامه بایستی اشاره کرد که فرار از پرداخت مالیات در بخش توزیع بسیار بالاست و نظارت بر توزیع، ناقص و ناکارآمد بوده است. و برای مقابله با فساد و ارتشا و فعالیت‌های غیراخلاقی زیاد و عامل عمده افزایش قیمت‌ها دولتمردان را بر این داشت که اتخاذ تصمیمات جدید و کارگشا و صدور ابلاغیه جدید اصلاح فرآیند در صنعت توزیع و پخش به صورت آنلاین خواهد شد و مزیت های فراوانی به دنبال خواهد داشت. البته پایش و نظارت نیز به صورت آنلاین و مستمر بایستی ادامه داشته باشد و باعث پیشگیری از سوء استفاده های عمده در این صنعت شده است، از طرفی مانع فرار مالیاتی و نهایتاً کاهش هزینه های توزیع در GNP و باعث توسعه زیرساخت های مدیریتی خواهد شد. سامانه های نوین برای دستگاه های اجرایی و نظارتی کشور تبدیل به ابزاری کارآمد شده اند و امید است این موضوع با جدیدت بیش از پیش در تمام فرآیندها بازنگری و اصلاح گردد.
