گره از کار فروبسته اقتصاد گشوده می‌شود؟
مهدی نظیفی-تحلیل‌گر اقتصادی
انسانها موجوداتی خردمند هستند و می‌توانند با محاسبه، مخاطرات زندگی اجتماعی را کاهش دهند و زمان فراغت خود را افزایش دهند. شیوه علمی تفکر در موضوع سیاست باعث شد، با ساز و کار قراردادهای کلان اجتماعی، خطر جنگها به صورت موثری کاهش یابد. شواهد بسیاری نشان می‌دهد که در قرن بیست‌ویکم به سمت لویاتان جهانی در حال حرکت هستیم. منطق جهان جدید، کوانتومی است و فلسفه و فیزیک جدید، امکان جامعه‌ای شبکه‌ای و بین‌المللی را فراهم کرده است.
امور بین‌المللی از قبیل مواد مخدر، فقر، خشکسالی، بیماریها، تروریسم، جنگ و قاچاق را نمی‌توان فقط در محدوده اراده حاکمیت یک یا چند دولت محدود رفع کرد. تکنولوژی اطلاعات رشد زیادی داشته و به دانایی انسانها افزوده شده است. شهروندان جهانی توانمندتر شده‌اند و ابزارهای فراوانی برای کنترل و مدیریت زمان، رفع محدودیت‌های مکانی و قدرتی اختراع شده است. مسائل بین‌الملل راه‌حل‌های بین‌المللی پیدا کرده و دهکده جهانی در حال تحقق است. اگر زمانی سیاستگذاری تنها به موضوعات سیاست داخلی محدود می‌شد، اکنون امکان سیاستگذاری موثر در امور خارجی وبین‌المللی برای همه دولتها فراهم شده حتی وزن و اهمیت آنها از امور داخلی هم بیشتر شده است.
شهروندان در جامعه مدنی جهانی با فناوری‌های انقلاب چهارم صنعتی، زندگی میکنند و به‌تدریج بر اثر آزمون و خطا، قواعد و عرف‌های بین‌المللی برای مقابله با بیماریها، خشونت و جنگ پدیدار و حاکم می‌شوند. اکنون به صورت آشکاری، شواهد نشان می‌دهد لویاتان جهانی در حال پدیدار شدن است. قوانین و رویه‌هایی برای امور بانکی، بیمه، خریدوفروش، مالکیت معنوی، حمل‌ونقل، ارتباطات در اشکال بین‌الملل، امکان عملیاتی شدن پیدا کرده است. انسان به عصر جهانی شدن قدم گذاشته و لویاتان جهانی، زندگی مدنی‌تری برای زیست جمعی انسانها رقم می‌زند. قوانینی که محدود به مرزهای جغرافیایی نیست در منطق کوانتومی عصر اطلاعات، ضمانت اجرا پیدا میکند. مفهوم قرارداد اجتماعی بین‌المللی و تضمین آنها، توسط اراده همه شهروندان جهان امکان‌پذیر می‌شود. برخلاف آنچه هگل و بعدها فوکویاما اعلام کردند، این به معنی پایان تاریخ دولت-کشور و لویاتان ملی نیست، بلکه به گفته الکساندر ونت، عصر اطلاعات، سیاستگذاری بین‌المللی با داشتن لویاتان جهانی را سامان داده است.
ولی در مورد ایران، بیانیه مشترک رهبران آمریکا، فرانسه، آلمان و بریتانیا یعنی طرفهای اصلی مذاکرات ژنو مبنی بر نگرانی از ممانعت ایران از بازرسی های هسته ای، افزایش غنی سازی و تحریک آمیز دانستن آن، در حقیقت اعتراف آشکار کشورهای توسعه یافته جهان به این است که پس از سپری شدن سالهای طولانی، برای حل مسائل مربوط به ایران هنوز نتوانسته‌اند راه‌حل موثری پیدا کنند و به طور آشکاری از سخت‌تر و بسته شدن راههای توافق بازگشت به برجام سخن می‌رانند. هرچند که این باعث خوشحالی کاسبان تحریم در ایران برای ادامه منفعت طلبی آنها شد ولی این بیانیه و حملات سایبری اخیر به سامانه‌های سوخت کشور و دوحادثه بندر رجایی و راه آهن، مانور مشترک هوائی امریکا و اسرائیل در خلیج فارس، افزایش تنشها در اطراف مرزهای کشور بویژه در مورد اختلافات بین ایران و آذربایجان که ترکیه هم وارد آن شده، تشدید رقابت ایران و ترکیه بر سر قدرت نرم نفوذ منطقه‌ای،...عملا نشان می‌دهد هر روز بیش از روز قبل، کشور در وضعیت فوق‌العاده (جنگ سرد) فرو می‌رود.
همچنین در بازارهای داخلی شاهد انجماد و عدم پایداری اقتصادی هستیم. ارزهای خارجی با وجود اقدامات بانک مرکزی از کانال دلار ۲۷هزار تومان پایینتر نمی آید. سود بین بانکی در کانال ۲۰ درصد رکوردهای جدیدی مییابد. رکوردهای جدیدی در رسیدن نرخ رسمی تورم به 45.4 درصد و نرخ تورم اقلام خوراکی‌ها به 62.4 درصد پدیدار می‌شود. هنوز شعاردادنهای انتخاباتی در مورد بایدها و نبایدها ادامه دارد بدون اینکه کار موثری اجرائی شود که باعث استعفای زودهنگام منصوری معاون اشتغال وزیر کار می‌شود. سهم مالیات شرکتهای دولتی از 12 درصد اوایل دهه 90 به کمتر از 3 درصد کاهش مییابد. در پذیره نویسی: تامین سرمایه خلیج فارس فقط ۱۵۱ هزار کد معاملاتی و در بیمه اتکایی آوای پارس فقط ۸۸ هزار کد معاملاتی شرکت میکنند که این تعداد حتی از بدبینانه ترین پیشبینیها هم بسیار کمتر بود و نشان از موضع انفعالی وزارت اقتصاد و سازمان بورس دارد، بی اعتمادی فعالان بازار بورس در یکی از بدترین دوران بازار سرمایه و اوج بی اعتمادی به آن را آشکار میکند.
رسیدن نرخ سود بین بانکی به ۲۰.۳۱ درصد را باید یکی از مهمترین موضوعات تاثیرگزار این روزهای اقتصاد کشور بدانیم چون نرخ بهره بین بانکی هدایت کننده انواع نرخهای بهره در بازار پول یا نرخ سود یا بهره در سایر بازارها است. نرخ سود در بازار بین بانکی به دو جهت مهم است: از منظر نقدینگی جاری بانکها و اثری که می‌تواند بر نرخ تورم داشته باشد. هنگامی که در پایان هر دوره مالی روزانه یا هفتگی، بانک دچار کسری ذخایر شود، مجبور است از سایر بانکها در بازار بین بانکی یا از بانک مرکزی استقراض کند لذا این نرخ، نشان‌دهنده حداقل نرخ قیمت تمام شده تامین ذخایر بانک‌هاست. با توجه به شروع افزایش نرخ بهره بین‌بانکی از ابتدای مرداد، همزمان با فروش قابل توجه اوراق بدهی دولتی در مرداد وشهریور، کارشناسان میدانند که دولت با سیاست فشار بر منابع بانکها و رساندن نرخ سود بین بانکی به سقف مورد نظر خود در نهایت بانک مرکزی را به عنوان سیاست‌گذار پولی برای تغییر دالان نرخ بهره تحت فشار قرار خواهد داد. در این شرایط پیمانکارانی که مجبورند برای اجرای قراردادهای خود از سازمانهای دولتی اوراق بدهی بگیرند فروش اوراق را با نرخ تنزیل کمتر از نرخ تورم برای رفع کمبود نقدینگی خود به‌صرفه می‌بینند.
متوسط تورم جهانی ۱.۹۴ است، در ایران رکوردزنی‌های پی در پی تورمی در سال ۱۴۰۰ می تواند هشدارها را در مورد شدت روند افزایشی شاخص قیمت مصرف کننده افزایش دهد. سرعت شتاب تورم، پیش‌بینی نرخهای تورم کل بالای ۶۰ درصد و تورم خوراکی‌ها بالای ۸۰ درصد در ماههای آینده محتمل میکند. میانگین شاخص فلاکت که با مجموع میانگین نرخ بیکاری و تورم محاسبه می شود، در نیمه اول ۱۴۰۰ بیش از ۵۴درصد بوده و شاخص فلاکت ۲۰ استان کشور از میانگین کشوری بالاتر و در استان های کرمانشاه و هرمزگان بالاتر از ۶۴ درصد، چهارمحال و بختیاری و خراسان شمالی بیش از ۶۳ درصد است. این سیکل معیوب افزایش قیمتها و نرخ تورم و افزایش بیکاری به روندی ثابت تبدیل شده، در صورتی که اقدام موثری اتفاق نیفتد،میزان شاخص فلاکت تا پایان سال به بالاتر از ارقام بالا خواهد رساند.
جالبترین موضوع درمیان اقدامات تیم اقتصادی دولت اینجاست که روز بعد ازاینکه صالح آبادی رئیس بانک مرکزی گفت: «وصولی‌های ارزی دولت در هفت ماهه امسال نسبت به دوره مشابه سال گذشته سه برابر شده است. پیش‌بینی من برای ماههای آینده، آرامش بازار ارز است. برنامه‌ای برای افزایش نرخ سود بانکی نداریم». نرخ سود بین بانکی بلافاصله با عبور نرخ سود از ۲۰ درصد، افزایش یافت. به‌رغم عملکرد انبساطی اخیر بانک مرکزی که نشان از تلاش برای جلوگیری از رشد نرخ سود بین بانکی داشت، با رکوردشکنی هفتگی تزریق نقدینگی، با تزریق 30 هزار میلیارد تومان هم نتوانست مانع از رشد افسارگسیخته نرخ بهره بین بانکی شود.
اخبار ضد و نقیض هنگامی که با قطع روابط با کشورها و انزوای بین‌المللی و اوج‌گیری پدیده‌های مذمومی چون: گسترش فساد ساختاری، قاچاق، تمرکز ثروت جامعه در دست یک طبقه نوکیسه، تعمیق شکافهای طبقاتی، گسترش فقرعمومی همراه می‌شود و در پی آن عادی شدن رذایلی چون دروغ، تزویر، ریا، ریاکاری، تملق، چاپلوسی، رشوه و ارتشاء، اختلاس‌های نجومی، سفله‌پروری، ترویج خرافه‌پرستی رواج مییابد، تبعات همه این وقایع و پدیده‌های اجتماعی بطور طبیعی باعث می‌شود فعالان اقتصادی برای سرمایه‌گذاری‌های حتی کوتاه مدت، دچار تردید باشند.
در این هنگام به یکباره خبرهایی جدیدی مبنی بر اینکه «خبرهای خوش بسیاری در راه است» «دولت قصد دارد در بازارها تحرکات مثبتی ایجاد کند» می‌رسد.
از شعر حافظ یادی کنیم:
بود آیا، که در میکده‌ها بگشایند / گره از، کار فروبسته ما بگشایند
اگر از، بهر دل زاهد خودبین، بستند / دل قوی دار، که از بهر خدا، بگشایند
