راهکارهای برون‌رفت از بحران آب در سیستان و بلوچستان
امیر حاجی زاده فلاح، کارشناس ارشد سازه
سرانه مصرف آب در کشورهای مختلف دنیا با توجه به موقعیت جغرافیایی، الگوهای مصرف و شرایط اجتماعی متغییر است. بررسی های آماری نشان می دهد در کشور ما هر نفر در روز 300 لیتر آب را به طور آشکار مصرف می کند و مصرف آب نهان هر نفر از قبیل کشاورزی، انرژی، صنایع و خدمات 6000 لیتر در روز است. میزان مصرف سرانه آب در ایران بیش از 70 درصد الگوی مصرف جهانی است. این در حالی است که منابع آب تجدید پذیر ایران تنها 1400 مترمکعب به ازای هر نفر در سال است و ادامه روند کنونی سبب پدید آمدن بحران آب در آینده نزدیک برای کشورمان می شود.
در حال حاضر دو فناوری حرارتی و غشایی از منظر تجاری برای شیرین سازی آب دریا در مقیاس صنعتی و احجام وسیع توسعه پیدا کرده اند. فرایندهای دیگر نمک زدایی و تصفیه آب صنعتی آبهای شور در مقایسه با این دو فناوری از نظر اقتصادی قابل رقابت نبوده و در مقیاس آزمایشگاهی یا نیمه صنعتی مورد استفاده قرار می گیرند.
مساله مهم این است که بخش صنعت به لحاظ ارزش افزوده بسیار بالای تولیدی، می تواند در اولویت استفاده از طرح های آب شیرین کن دریایی قرار بگیرد. زیرا سرمایه گذاری اولیه تاسیس آب شیرین کن دریایی و سپس انتقال آب تصفیه شده بسیار بالا است و در بخش کشاورزی و حتی خانگی در شرایط فعلی امکان چنین سرمایه گذاری های عظیمی وجود ندارد. به ویژه اینکه حجم آب مصرفی در بخش کشاورزی بسیار بالا است و تامین این آب به وسیله آب شیرین کن دریایی عملاً هدر دادن منابع مالی است. اما بخش های صنعتی به علت سرمایه در گردش بالا، مصرف آب کمتر در مقایسه با بخش کشاورزی و ارزش افزوده بالای تولیدی اولویت استفاده از آب شیرین کن دریایی را دارند.
منظور از آب‌شیرین‌کن صنعتی، فقط تصفیه کردن آب در مصارف صنعتی نیست، بلکه دستگاه تصفیه آب در مقیاس بزرگتر از خانگی را دستگاه تصفیه آب صنعتی می نامند. همچنین به دستگاه های تصفیه آب در مقیاس متوسط و کم حجم تر را دستگاه تصفیه آب نیمه صنعتی گفته می‌شود.
عمدتا به دستگاه های تصفیه آب با ظرفیت بالاتر از 3 متر مکعب در روز تا ظرفیت تولید آب تصفیه شده تا 6 مترمکعب را نیمه صنعتی و دستگاه تصفیه آب با ظرفیت 6 تا 3000 مترمکعب در روز را آب شیرین کن صنعتی می نامند.
رویارویی و پذیرش واقعیت بحران کم آبی، اولین قدم در مسیر یافتن راهکارهایی برای تقلیل بحران است. ارائه راهکارهای بهینه جبرانی نیز مستلزم بررسی تجارب موفق کشورهای درگیر با این معضل است. کمبود آب ناشی از تغییرات آب هوا یکی از معضلات مشترک اکثریت کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا است. مدیریت صحیح منابع آبی و شیرین سازی آب دریا، راهکارهای اصلی اغلب این کشورها برای مواجه با چالش کم آبی در سالهای گذشته بوده است. سیاست گذاری و وضع قوانین سختگیرانه برای بهره وری از منابع آب شیرین تجدید پذیر در بخشهای مختلف تقاضا اعم از خانگی، صنعتی و کشاورزی، اولین گام برای مواجهه با بحران کم آبی است.
معيشت اکثر مردم منطقه سيستان و بلوچستان با تکيه بر کشاورزي و استفاده از آبهاي سطحي است. خشکسالي ها در اين گونه مناطق معمولا اثرات مخرب شديدتري نسبت به ساير مناطق کشور دارند. از مهمترين اثرات نامطلوب خشکسالي در سيستان مي توان به از بين رفتن پوشش گياهي، افزايش فرسايش بادي، مهاجرت پرندگان، از بين رفتن درختان و جنگلهاي منطقه، حذف گونه هاي مفيد و کاهش شديد فعاليت هاي کشاورزي و توليد محصولات زراعي اشاره کرد.
از جمله فعاليتهاي انجام شده جهت مقابله با بحران آب مي توان به حفر چاهک‌ها و حوضچه‌هاي ذخيره آب، احداث گلخانه، تغيير سيستم آبياري، احيا و بازسازي قنوات، استفاده و تجهيز مکانيزاسيون، برق رساني، احداث استخرهاي دو منظوره، ايجاد استخرهاي خاکي و بتوني، احداث بادشکن هاي زنده و غير زنده، شناسايي و معرفي گياهان سازگار و مقاوم به شرايط خشکسالي، آموزش کشاورزان و نيروهاي متخصص بومي، توزيع رايگان انواع نهال درختان ميوه، توليد آزمايشي انواع گل، سبزي، قارچ، نهال و گياهان دارويي و ترويج و معرفي آنها به کشاورزان و توليدکنندگان اشاره کرد.
اما با توجه به بحران کم آبی در سیستان ، راهکارهای مقابله با بحران آب در زمینه صرفه‌جویی در مصرف دیگر کاربرد آنچنانی ندارد و مردم سیستان نیاز به تامین منابع آب شرب دارند بالاخره در شرایطی که هیچ‌کدام از منابع بارندگی و آب های زیر زمینی برای دستیابی به آب شیرین ممکن نباشد، آخرین منبع عبارت خواهد بود از آب دریاها و دریاچه آبهای شور زیرزمینی. امروزه کشورهای حاشیه حوزه خلیج‌فارس به دلیل نبود منبع آب شیرین مجبور به استفاده از آبهای شور مثل آب دریا هستند که در همین راستا از روش اسمز معکوس برای شیرین‌سازی آب استفاده می‌کنند. دستگاه اسمز معکوس که با نام آب شیرین کن و در انواع آب شیرین کن صنعتی و آب شیرین کن کشاورزی شناخته شده است، یکی از بهترین دستگاه‌ها برای شیرین سازی آب شور می‌باشد.
برای مقابله با مشکل کمبود آب، تصفیه آب دریا گزینه مناسبی برای مقابله با بحران آب است. در همین راستا تکنولوژی های پالایش و بازچرخانی آب به عنوان راهبردهای اصلی بخش محیط زیست در برنامه‌ها و چشم انداز بلندمدت توسعه کشور مورد نظر قرار گرفته است. بررسی تحقیقات و کارهای انجام شده در سال های اخیر تاییدکننده کاربرد فن‌آوری‌های جدید در صنعت تصفیه آب دریا به خصوص استفاده از روش‌های جدید الکتریکی و الکترومغناطیسی است. در همین راستا علاوه بر روش‌های الکترولیز، الکترودیالیز و الکتروکوگولاسیون، روش بسیار نوین دیگری با عنوان روش الکتروکوگووالانس توسط یک شرکت دانش بنیان ایرانی ارایه شده است. این روش با قابلیت تصفیه آب دریا و قابلیت فرآوری نمک به کود کشاورزی خود می تواند انقلاب بزرگی را در تامین بی پایان منابع آب قابل شرب و کشاورزی و توسعه اقتصاد ساحلی و دریایی در کشور فراهم آورد بدون اینکه اثرات زیست محیطی خطرناکی را بر محیط زیست ساحلی و دریایی بر جای بگذارد. از نظر روش‌شناسی این تحقیق به معرفی فنی و توصیف روش جدید تصفیه آب الکتروکوگووالانس و قابلیت مکانیابی تاسیسات آب شیرین کن مربوطه در ساحل مکران پرداخته است. یافته ها نشان داد که بهترین گزینه استقرار تاسیسات آب شیرین کن یاد شده می تواند به عنوان یک طرح قابل سرمایه گذاری در محدوده ساحلی مکران با دسترسی نامحدود به آب های اقیانوسی باشد. تاسیسات آب شیرین کن الکتروکوگووالانس این قابلیت را دارد که در فرآیند نمک زدایی آب شیرین خود هیچ پساب شوری را وارد محیط دریایی نکرده و بنابراین هیچ معضل زیست محیطی هم نخواهد داشت که این امر یک امتیاز اکولوژیک در سطح بین المللی خواهد بود.
