«همه رفتند کسی دور و برم نیست...»
يادداشتی براي رئيس جمهور آينده
سجاد بهزادی
رئيس جمهور آينده هركه مي خواهد باشد، او نمي‌تواند فرار مغزها و سرمايه‌ها را مسئله‌اي كم‌اهميت بداند؛ زيرا كه بسياري از چالش‌هاي امروز ايران به دليل نبود سرمايه است.
بحران نخست:
طبق آمارها ایران در زمینه مهاجرت مغزها یکی از کشورهای در صدر لیست جهانی است و گفته می‌شود سالانه ۱۸۰هزار نیروی متخصص ایرانی کشور را ترک می‌کنند. دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی نيز با تاکید بر اینکه ۵۴ هزار ایرانی در خارج از کشور تحصیل می‌کنند، اين مسئله را يك توطئه دشمنانه دانسته و به‌تازگي گفته است «دشمنان انقلاب اسلامی دنبال شکار نخبگان‌مان هستند»؛ درحالي كه مسئله فراتر آن است كه برايش نسخه «تئوري توطئه» چيده شود و«دشمن» را عامل اين چالش بدانيم.
درحالي كه همچنان يكي از مهم‌ترين بحران‌هاي كشور شيوع ويروس كرونا است. جالب است بدانيد رئیس هیئت مدیره نظام پرستاری تهران، از مهاجرت ماهانه ۵۰۰ پرستار ایرانی به خارج از کشور خبر داد و گفت اغلب پرستاران ایرانی به کشورهای آمریکای شمالی مثل کانادا، و سوئد در اروپا و همچنین برخی از کشورهای حوزه خلیج فارس مهاجرت می‌کنند.
ما حتي از نظرفارغ‌التحصیلان خارجی مقطع دکتری در آمریکا نيز در رتبه پنجم قرار گرفته‌ايم.
بررسی آمار یک دهه گذشته (۲۰۱۰ تا ۲۰۱۹) نشان می‌دهد، پس از چین، هند، کره جنوبی و تایوان، ایرانی‌ها بیشترین فارغ‌التحصیلان مقطع دکتری آمریکا را تشکیل می‌دهند و از هر ۴۰ نفر خارجی که مدرک دکتری گرفتند، یک نفر ایرانی بوده است. يعني در یک دهه گذشته دقیقا ۵۵۰۶ نفر ایرانی در آمریکا مدرک دکتری گرفته‌اند و براساس آمار سال ۲۰۱۵ تقریبا پنج هزار نفر از این افراد در آمریکا ماندگار شده‌اند.
از مجموع ۵۴ هزار دانشجوي ايراني كه در خارج از كشور تحصيل مي‌كنند ۲۵درصد آنها با رتبه سه رقمی کنکور مهاجرت کرده‌اند.
بحران دوم:
تنها نخبه‌ها و دانشجويان نيستند كه كشور را ترك مي‌كنند. آقا زاده‌ها وفرزندان برخي مسئولان و برخورداران جامعه نيز براساس ثروتي كه دارند اين وطن را براي زيستن لايق نمي‌دانند.
سيدمحمد غرضي كه علي‌رغم ميل خود، نتوانست به خاطر مصوبه شورای نگهبان درباره شرایط داوطلبان انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۴۰۰، ثبت‌نام كند به‌تازگي گفته است: «امروز ۵ هزار نفر از فرزندان مسئولان کشور در آمریکا سکونت دارند و دلارهای مردم را بردند و فکر می‌کنند که زندگی می‌کنند اما من مطمئنم که آنها خفت دنیا و آخرت را با خود و پدرانشان حمل می‌کنند.»
يك بار هم محمود بهمنی رئیس کل بانک مرکزی در دوره محمود احمدی نژاد گفته بود «در حال حاضر ۱۴۸ ميليارد دلار موجودي حساب آقازاده‌های ما در بانک‌های خارجی است و اين موجودي بیشتر از ذخایر ایران است.»
عباس آخوندي وزیر سابق راه‌و‌شهرسازی، كه او هم در انتخابات ۱۴۰۰ احراز صلاحيت نشد به تازگي گفته است: «در سه سال گذشته حدود ۱۵ میلیارد دلار صرف خرید خانه در خارج شده و با سیاست‌های غلط داخلی، ایرانی‌ها طی سه ماه اخیر ۱۶۰۰ خانه در ترکیه خریدند».
به گفته مرکز آمار ترکیه، ایرانی‌ها بازهم بزرگ‌ترین گروه خریدار خارجی خانه در این کشور هستند. نتیجه حرکت‌های تند این است که ظرف ۵۰ سال گذشته سه و یک دهم میلیون نفر از ایران بیرون رفته‌اند یعنی سه و هشت دهم درصد جمعیت ما مهاجرت کرده‌اند.»
در گزارشي كه به تازگي ايلنا منتشر كرده است «اتباع ایرانی ۵ هزار و ۹۳۹ واحد مسکونی در ترکیه خریداری کرده‌اند.»
بحران سوم:
سقوط پول وسرمايه ملي و گراني‌ها، کار را به جایی رسانده است که بسیاری از افغان‌ها هم ناامنی کشورشان را به ماندن در کشور ما ترجیح مي‌دهند. براساس آمارها رکورد بیشترین بازگشت مهاجران افغانستانی فاقد مدرک از ایران در سال ۲۰۲۰ شکسته شده است.
برخی از کارشناسان سقوط ارزش ریال و شرایط سخت بازار کار را از مهم‌ترین علل بازگشت آنها می‌دانند.
طبق برآوردهای سازمان بین‌المللی مهاجرت (IOM) تنها در سال ۲۰۲۰ حدود ۸۵۹ هزار مهاجر افغانستانی از ایران به کشور خود بازگشتند.
از طرفي گفته شده است افزایش کوچ کارگران افغانستانی از ایران، ساخت وساز را تا ۴۰ درصد گران‌تر كرده است. از آنجا كه ۷۵درصد نیروی کار سادۀ صنعت ساختمان اتباع افغانستانی بودند با رفتن آنها شاهد افزایش ۱۰۰درصدی دستمزدها هستیم. براي همين در روزهای گذشته خبری مبنی بر رشد ۳۵ درصدی مهاجرت اتباع افغانستان از ایران منتشر شد؛ خبری که می‌تواند در سال ۱۴۰۰ بر صنعت ساختمان ایران سایه بیافکند و بر وضعیت بازار کار کارگران ساده ساختمانی و دستمزدهای آنها تاثیرگذار باشد.
سخن آخر:
ساختارها به گونه‌اي است كه رئيس جمهور آينده ايران نظامي باشد يا غيرنظامي، چپ باشد يا راست، بد باشد يا بدتر، خوب باشد يا خوب‌تر؛ سخت است كشور را به آنچنان توسعه‌اي نزديك كند كه رفته‌ها برگردند؛ اما حداقل كاري كنيد مانده‌ها دل‌شان خوش باشد حالا كه دستشان از رفتن كوتاه است.
رئيس جمهور آينده هم مي‌تواند در برابر سيل مهاجرت، مانند آن مجري زن ظاهر شود كه در قامت كارشناس گفت «اگر کسی اعتقاد ندارد جمع کند و از ایران برود. برود آنجایی که آن رفاه و آن مدل زندگی وجود دارد!» و هم مي‌تواند مهاجرت و فرار مغزها وسرمايه‌ها را پاشنه آشيل سيستم بداند.
اگر رئيس جمهور آينده براي فرارمغزها و سرمايه‌ها كاري نكند وكشور مدام با کاهش انباشت سرمايه انساني و در نهايت زيان اقتصادي واجتماعي روبرو شود اين بحران وارد مرحله تازه‌تري خواهد شد. همان مرحله‌اي كه سوريه، عراق و افغانستان تجربه مي‌كنند.
افراد جامعه را بيش از اين در دوراهي «بروم يا بمانم» قرار ندهيد. امروز مانند گذشته نيست و بسياري از خانواده‌هاي ايراني، يا خود و يا در بستگان‌شان، افرادي هستند كه مهاجرت كرده‌اند و بسياري هم كه مانده‌اند نيز روزانه سوداي ترك وطن دارند و با اين پرسش سخت كلنجار مي‌روند كه بروند يا بمانند؟
آنها با خود نوستالوژي ترانه آن خواننده ايراني را تكرار مي‌كنند كه مي‌خواند «همه رفتن کسی دور و برم نیست؛ چنین بی‌کس شدن در باورم نیست/ اگر این آخر و این عاقبت بود؛ به جز افسوس هوایی در سرم نیست.»
