«نابودی» منابع آب برآیند تداوم سیاست‌های فعلی توزیع
فریده خدادادی-بحران آب یکی از مشکلات اصلی در کشور است که کاهش بارندگی‌ها و خشکسالی‌های اخیر آن را تشدید کرده است که می طلبد با استراتژی‌های مناسب برای مدیریت حفظ منابع آبی تلاش شود.
به گزارش جهان اقتصاد؛ با توجه به اقلیم خشک و نیمه‌خشک کشور ایران و کاهش میزان بارندگی‌ها در سال‌های اخیر، سرانه آب تجدیدپذیر در کشور کاهش یافته است که نشان از بحرانی بودن وضعیت آبی است. از سوی دیگرآسیب پذیری سفره‌های آب زیرزمینی بر اثر برداشت بی رویه از منابع آبی، اتمام ظرفیتهای قابل توسعه بهره برداری از آب های زیرزمینی برای مصارف کشاورزی و پایین بودن بازدهی آبیاری، لزوم اصلاح الگوی مصرف آب را ضروری می کند. باید بدانیم آب نعمتی حیاتی است که باید در حفظ آن کوشید و توزیع آن نیازمند یک سیستم توزیع عادلانه است.
در این زمینه با علی قنادی اسلامی، کارشناس حوزه آب و انرژی گفتگویی ترتیب داده شده است که در ادامه می‌خوانید.
**استراتژِی توزیع آب و عواقب ناگوار آن
قنادی اسلامی افزود: کشور ایران به جز نوار باریکی در شمال کشور در یک منطقه نسبتا خشک و نیمه خشک قرار دارد. از این رو همیشه بیشتر مناطق کشور از کمبود آب رنج می‌برند. از مجموع حدودا ۴۰۰ میلیارد مترمکعب بارش در کشور، تقریبا نزدیک به هفتاد درصد آن تبخیر می‌شود.
وی میزان کل آب تجدید پذیر با احتساب منابع ورودی از خارج مرز را حدود 120 تا 130 میلیارد مترمکعب عنوان کرد و گفت: با توجه به جمعیت کشور، سرانه آب تجدید پذیر حدودا کمی بیش از 1300 مترمکعب است که نشان از بحرانی بودن وضعیت آبی دارد.
این کارشناس حوزه آب و انرژی گفت: بحران در هر کشوری به این معناست که توسعه در آن کشور را با اختلال مواجه می سازد و عملا آن کشور را از مسیر توسعه در آینده باز می‌دارد و حتی می‌تواند به بی ثباتی‌های اجتماعی در بخش‌های مختلف آن کشور یا سرزمین منجر شود.
قنادی اسلامی بیان کرد: آب به عنوان یک دارایی نامشهود و درعین حال استراتژیک و غیرقابل جایگزین است که در سال‌های آینده اهمیت آن متاسفانه با تشدید کم‌آبی، برای همه بیشتر مشخص می شود، سیستم آب و زمین پایه اصلی تمامی زیرسیستم‌های مربوط به تولید محصولات غذایی- کشاورزی (امنیت غذایی) در دنیاست که بین آب و زمین، آب نقش محدودکننده‌ای را در بسیاری از کشورهای دنیا ایفا می‌کند.
وی عنوان کرد: سیستم‌های توزیع، یکی از زیرسیستم‌های اقتصادی در هر کشوری است. ابتدا کالایی تولید می‌شود که آن کالا در رشد اقتصادی کشور نقش مهمی دارد و سپس در جامعه توسط یک سیستم، توزیع می شود.
این کارشناس حوزه آب و انرژی افزود: به دلایل مختلف سیستم‌های توزیع ممکن است به درستی عمل نکنند و باعث بروز مشکلاتی در انتهای زنجیره که مصرف‌کنندگان قرار دارند، شوند.
به گفته وی، در هر سیستم توزیع، تعدادی دستگاه نظارت بر توزیع عادلانه هر کالایی وجود دارد تا براساس قوانین و مقررات مربوط به دریافت عادلانه، آن کالا به دست انتهای زنجیره توزیع يعني همان مصرف‌کننده نهایی، برسد؛ در این میان ممکن است چالش‌هایی میان واسطه‌ها و ذی‌نفعان مربوطه ایجاد شود و هر یک سهم بیشتری از آن کالا طلب کنند. این زیرسیستم توزیع اقتصادی عملا همچون پلی برای ارتباط میان تولید و مصرف عمل می‌کند. هر ناکارامدی در سیستم توزیع می‌تواند به تغییر در تعادل بین عرضه و تقاضا و در نتیجه قیمت آن کالا منجر شود.
** وجود نگاه کالامحور به مقوله آب
این کارشناس حوزه آب و انرژی گفت: هدف از تمامی این توضیحات این بود که یکی از مهمترین مشکلات در کشور، وجود نگاهی کالامحور با دیدگاهی مصرفی و کم ارزش به مقوله آب است و متاسفانه تمامی دست‌اندرکاران مرتبط با مقوله آب کشور نیز، از توزیع آب به عنوان حق‌آبه آن برای استان‌های مختلف و... و ایجاد سازمان‌هایی عریض و طویل برای برنامه‌ریزی و نظارت بر آب‌رسانی عادلانه سخن می‌گویند.
** آب کالایی غیرقابل جایگزین است
قنادی اسلامی گفت: مشکل اصلی این است که آب یک کالای غیرقابل جایگزین بوده و برخلاف تمامی کالاها که نیازمند یک سیستم توزیع عادلانه هستند، شناخته شده است؛ در اینجا طبیعت يا همان اکوسیستم است که رابطه متوازن بین خودش با جامعه و اقتصاد را براساس آمایش سرزمینی باید هدایت کند.
وی عنوان کرد: شوربختانه ما در کشور به مقوله آب فقط از دیدگاه معیشتی نگاه می‌کنیم در حالی‌که مواردی همچون آب و انرژی را نمی‌توان مانند سایر کالاهای مصرفی در نظر گرفت زیرا عدم توازن در عرضه و تقاضای آنها، تنها به تغییرات قیمتی آنها منجر نمی‌شود بلکه می‌تواند موجودیت حیات یک سرزمین را با کاهش آب تجدیدپذیر و در پی آن خشکسالی‌های گسترده به خطر اندازد؛ حتی حیات کل سیاره هم با مصرف زیاد سوخت‌های فسیلی و گرمایش جهانی در معرض تهديد است.
** لزوم مدیریت جامع حفظ منابع آبی ارزشمند اقتصادی
این کارشناس حوزه آب و انرژی اظهار کرد: متاسفانه در کشور بیشتر روی توزیع منابع آب و اختصاص مصرف آن به مناطق مختلف برنامه‌ریزی می‌شود اما لازم است تمرکز بیشتر روی مدیریت جامع حفظ منابع آبی با ارزش اقتصادی بر پایه توسعه پایدار و نیز تولید منابع آب جدید، يعني منابع آبی غیرمتعارف برنامه‌ریزی شود.
قنادی اسلامی بیان کرد: در طول چند دهه گذشته در کشور، چالش‌هایی بین استان‌های مختلف درباره تخصیص منابع آبی ایجاد شده‌است و بیشتر گرفتار توزیع آب شده اند که این استراتژی ناکارآمد درباره راضی کردن استان‌ها در راستای ایجاد اشتغال، همراه با توسعه ناپایدار و بهره‌وری اقتصادی پایین، فقط می‌تواند صدمه بیشتر به محیط زیست و منابع آب تجدیدپذیر وارد سازد؛ در سال‌های آینده و با پیش‌بینی درباره تشدید خشکسالی‌ها، به دلیل تغییرات اقلیمی، این چالش‌ها در صورت تداوم این‌گونه استراتژی‌ها، تشدید خواهد شد، به‌عنوان مثال، اختصاص حق‌آبه درجهت تبدیل زمین‌های کشاورزی دیم به آبی و انتقال آب حوضه به حوضه برای صنایع ناکارآمد در استان‌های مختلف، با اهداف حمایت‌های قومی در انتخابات محلی.
وی تصریح کرد: شوربختانه همیشه سیاست توزیع به اصطلاح عادلانه هر کالایی و حتی توزیع پول درکشور به‌جای تولید ثروت و کالا همچون ایجاد منابع جدید آب، ایجاد یک زیرساخت همراه با مدیریت کارآمد منابع آبی بر مبنای منافع اقتصادی پایدارو نیز مدیریت حفظ آن، در کشور در اولویت قرار گرفته است.
** لزوم تغییر نگرش در سیاست‌های کنونی توزیع آب
به گفته این کارشناس حوزه آب وانرژی، ادامه سیاست‌های فعلی توزیع آب، حتی با فرض کاملا عادلانه بین استان‌ها، نه تنها ضامن و حافظ منابع آبی موجود نخواهد بود، بلکه به از بین رفتن تصاعدی آن، همراه با خالی از سکنه شدن مناطق زیادی از بخش‌های روستایی و شاید در آینده دور به خالی شدن مناطق گسترده شهری کشور منجر شود، ذکر این نکته ضروری‌است که ایجاد مهاجرت‌های گسترده درون سرزمینی از بدترین نوع مهاجرت به دلیل خشکسالی است.
وی افزود: سیاست‌های توزیع منابع آبی در گذشته در شوروی سابق با هدف به اصطلاح توسعه کشاورزی، نه تنها منجر به توسعه و رشد دراین حوزه نشد بلکه صدمات جبران ناپذیری به آن وارد ساخت به‌طوری که تبعات آن هنوز در برخی کشورهای آسیای میانه از جمله برخی دریاچه‌ها همچون دریاچه آرال قابل مشاهده است.
قنادی اسلامی تاکید کرد: لزوم تغییر نگرش و دیدگاه ما از سیاست توزیع منابع از جمله آب، باید مبنای خط فکری آینده و محور سیاست‌گذاری‌های کلان اقتصادی کشور در همه زمینه‌ها باشد و باید بتواند به تولید ثروت یا تولید منابع جدید آبی از منابع غیرمتعارف، مدیریت توسعه پایدار و حفظ منابع آبی منتهی شود.
وی بیان کرد: در کشور ما از سالیان دور، بین مناطق مختلف، اختلاف برای گرفتن سهم بیشتری از آب وجود داشته است و این یک مشکل فرهنگی است که از گذشته برای ما باقی‌مانده و دلیل آن هم متاسفانه به دلیل کمبود آب علی‌رغم وجود زمین کافی است. همیشه باید بر تولید ثروت و ایجاد منابع جدید تمرکز و برنامه‌ریزی کرد و نه فقط بر روی توزیع ثروت و منابع. زیرا هر ثروت و منابعی روزی به اتمام می رسد.
**لزوم استفاده از تجربه کشورهای توسعه‌یافته درحفظ منابع آبی
به اعتقاد این کارشناس حوزه آب و انرژی، استفاده از تجربه کشورهای توسعه‌یافته یا مشابه، از نظر وضعیت آبی، می‌تواند افق روشن‌تری برای کشور ایجاد نماید. همچنان که در کشور ایران مفهوم اقتصاد به‌معنی توزیع پول فروش نفت است، متاسفانه مفهوم مدیریت جامع آب و حکمرانی آب هم تنها به‌معنی توزیع عادلانه منابع آبی، خود را نشان داده‌است.
قنادی اسلامی با بیان اینکه یکی از چالش‌های مهم کشور درحال حاضر، اختلاف بر سر تخصیص میزان منابع آبی به استان‌ها یا مناطق مختلف کشور به استثناء تامین آب آشامیدنی است، گفت: این موضوع نشان از بیراهه رفتن درباره تدوین و اجرای طرح‌های جامع منابع آبی در اشل استانی یا کشوری است.
وی تاکید کرد: نباید فراموش کنیم که مشکلات کم آبی و تغییرات اقلیمی در دنیا جهانی است و راه‌حل‌های آن هم جهانی است پس نباید با راهکارهای آزمون و خطایی، امنیت آبی در جامعه را بیشتر به مخاطره اندازیم. همچنین باید بپذیریم که مسیر توسعه پایدار در کشور کم آبی مثل ایران، نمی‌تواند از مسیر کشاورزی گذر کند.
این کارشناس حوزه آب و انرژی خاطر نشان کرد: مدیریت حفظ منابع آبی را نباید برای بخش‌های مختلف مصرف همچون خانگی، صنعت یا کشاورزی با افزایش قیمت آن به عنوان ابزاری برای کنترل و کاهش مصرف آن در این بخش ها، جایگزین کرد چراکه آب ارزشی ذاتی دارد و نباید با آن، مانند یک کالای مصرفی، براساس قیمت آن برخورد کرد.
