تولید فساد در توسعه نفت محور
سجاد بهزادی؛ دانش آموخته دکتری جامعه شناسی
نفت سرآغاز تحولات بزرگ در ایران بوده است، اما امروز ناچار هستیم تحولات کشور را منهای نفت برنامه ریزی کنیم، اکنون دو سال است که تولید نفت و توسعه کشور ما بر مبنای نفت، در وضعیت حداقلی خود قرار دارد و دیگر خبری از آن درآمدهای سرشار گذشته نیست؛ تجربه جدید ما را با یک سوال اساسی روبرو کرده است، این طلای سیاه؛ کدام نیازهای جامعه را در کشورهای نفت خیز خاورمیانه توسعه داده است؟ آیا می توان گفت نفت همچنان نیز بر توسعه کشورها اثرگذار است و پس از گذشت یک قرن هنوز هم نفت، نقش اصلی را در اقتصاد کشورهای نفت خیز دارد؟
از نگاه نویسنده یادداشت؛ تردیدی نیست که نفت پس از صد سال، نقش بزرگی در توسعه اقتصادی کشورهای کم تر توسعه یافته ای مانند ایران داشته است، اما هرکجا رانت ایجاد شد توسعه پس زده شد و اقتصاد نفتی نیز درجا زد. توسعه بر پایه دلارهای نفتی هرگز پایدار نیست و آسیب های زیادی به همراه خود دارد. اقتصاد نفتی، اقتصادی است که در اختیار دولت است و دولت خود را از بخش های دیگر جامعه در امر توسعه بی نیاز می بیند، توسعه ای که در کشورهای نفتی خاورمیانه شاهد هستیم نشان می دهد توسعه ای که نفت محورباشد، به تولید فساد نیز می انجامد.
اما تنها کارکرد اقتصادی نفت نیست که توسعه را ناقص رها می کند، بلکه شاهد بحرانی بیشتر در کارکرد سیاسی نفت هستیم، نفت در بسیاری از کشورهای نفتی، سبب جدایی بیشتر جامعه و نهادهای مدنی با دولت ها و فربه تر شدن حاکمیت ها شده است و طبقات اجتماعی را نیز به حاشیه برده است.
اما فراز و فرود قیمت نفت طی سالهای اخیر، معادلات توسعه را به گونه جدیدی تعریف کرده است، نفت مانند شمشیر دو لبه عمل می کند، همه کشورهایی که توسعه اقتصادی خود را به نفت وابسته کرده اند اکنون با زمین خوردن قیمت این طلای سیاه، وضعیت تاریکی دارند.
به نظر می رسد اقتصاد نفتی حتی در کشورهایی چون ایران نیز به نقطه پایان خود نزدیک شده است و دولت ها بیش از هر زمان به مالیات ملت ها وابسته شده اند.
مالیاتی که نمی تواند هزینه کرد آن برای دولت ها به آسودگی نفت باشد، جنس فسادی که از مالیات مستقیم در جامعه رخ می دهد هزینه زا و خطرناک تر از فساد نفتی است، در این وضعیت جدید، کشورهای نفتی باید تلاش کنند تجربه ی تازه ای از «دولت-ملت» داشته باشند. در این تجربه جدید کارکرد توسعه در کشورهای نفت خیز باید تغییر کند و نهادهای مدنی و نظارتی مشروعیت بیشتری به دست آورند، باید در وضعیت جدید که درآمدهای نفتی به حداقل رسیده است، دولت-ملت ها برتعریف مشترکی نسبت به توسعه به تفاهم برسند و کارکرد متوازنی از توسعه ارائه دهند.
