حرکت صنایع آب‌بر در مسیر افزایش نابرابری اجتماعی
پژوهشگر ارشد علوم زمین در گفتگو با جهان اقتصاد مطرح کرد
تامین آب مورد نیاز صنایع آب‌بر، منجر به تشدید مشکلات معیشتی و تولیدی ناشی از خشکسالی در این مناطق شده است.
پژوهشگر ارشد علوم زمین معتقد است که توسعه صنایع آب‌بر از عوامل موثر بر کم‌آبی بوده و می تواند منجر به افزایش نابرابری و آشفتگی‌های اجتماعی و شهرنشینی گردد.
خبرنگار جهان اقتصاد در ارتباط با تقابل صنعت و آب با کورش اتحاد، پژوهشگر ارشد علوم زمین به گفت‌وگو پرداخته است که در ادامه می‌خوانید:
این پژوهشگر ارشد علوم زمین در ابتدا به سه حوضه اصلی آبریز کشور اشاره کرد و گفت: پهنه‌بندی ایران بر‌اساس نواحی پربارش، کم بارش و فاقد بارش نشان می‌دهد که ناحیه شمال کشورتقریبا" هیچ‌گاه دچار پدیده خشکسالی نخواهد شد البته ممکن است در یک‌سال میزان بارش کمتر؛ اما در سال های بعد شرایط ترسالی را تجربه کند. اتحاد افزود: در ناحیه خاکستری رنگ نقشه پهنه‌بندی ایران که مربوط به حوضه آبریز زاگرس است، تقریبا" مشکل آب وجود ندارد به طوری که کوهرنگ استان کهگیلویه و بویراحمد و لرستان به تنهایی حجم وسیعی از تقاضای آب را به‌رغم احداث سدهای متعدد در استان خوزستان، تامین می‌کنند و به اصطلاح جور استان های همجوار را می کشد.
وی خاطرنشان کرد: پهنه عمومی سرزمینی ایران در کل خشک و کم بارش است و هنگامی که از یک حوضه آبریز پربارش (مثلا" کوهرنگ، لرستان و...) به حوضه ایران ِمرکزی که غالباً خشک است، انتقال آب صورت پذیرد، مشکلات بسیاری عیان می گردد.
این پژوهشگر ارشد علوم زمین با بیان این که غالب صنایع در رسته های مختلف تولیدی، معدنی و... با حجم وسیعی از مصرف آب همراه هستند؛ به عبارتی در حالی که در محصول هیچ گونه آبی در بافت نمی بینید اما تولید آن با مصرف حجم زیادی آب همراه بوده که به آن آب پنهان می گویند. وی گفت: با توجه به فعالیت‌های واحد‌های صنعتی آب بر در شهرهای کوهپایه ای داخلی، در شرایط ورشکستگی آبی قرار گرفته ایم.
اتحاد عنوان کرد: در نواحی کم جمعیت شرقی مانند زابل، مکران، خاش و ... مقدار آب و بارش و منابع آبی وابسته به چاه های محدود و جریان بادهای 120 روزه سیستان است که به طور ذاتی بی آب هستند و صنعت در آن رواج چندانی ندارد و در کل در این نواحی همواره شاهد دچار تنش آبی هستند.
وی عنوان کرد: وضعیت دریاچه ارومیه و استان های شمال غرب کشور بسیار بغرنج تر است و ممکن است خشکی دریاچه ارومیه به آشفتگی های اجتماعی دامن بزند.
این پژوهشگر ارشد علوم زمین بیان کرد: دریاچه ارومیه روی گنبدی نمکی قرار گرفته است و بی‌آبی و توده غبارهای نمکی می تواند تمام شرایط زیست انسانی را در کل آن منطقه دچار اختلال کند. شرایط تامین آب زاینده رود نیز که شهری کوهپایه است دست کمی از نواحی شمال غرب کشور ندارد.
اتحاد اظهار کرد: الگوی سکونت در نواحی داخلی و مرکزی کشور در دوره پیشاصنعتی برای این حجم از سکونت، کار و تولید آماده نبوده است. موضوع صنعتی شدن که با جدیت بیشتری از حدود سال1300 شمسی مطرح شده است، دخل و خرج آبی کشور در پهنه سرزمینی ما را دچار تردید و اضطراب کرده است. درنواحی کوهپایه ای جنوب البرز و در شهرهایی نظیر تهران، قزوین و در شهرهای کوهپایه‌های داخلی دیگر زاگرس مانند کاشان، اصفهان ظرفیت پذیرایی این حجم از صنایع بزرگ از ابتدا وجود نداشته، تنها برای جمعیت محدود دهه‌های گذشته همخوانی داشته است اما مشکل از جایی نشات می‌گیرد که صنایع آب بری مانند ذوب آهن اصفهان، فولاد اصفهان، ذوب اهن اهواز و امثالهم در پهنه مرکزی کشور دایر هستند. در حالی که حدود 60 درصد منابع آبی ایران به حوضه آبریز زاگرس جاری می شود و تقریبا" مشکلی برای صنعتی شدن وجود ندارد؛ بحث پرورش دام و طیور صنعتی را می توان با جدیت بیشتری در استان های خوزستان و بوشهر و ... دنبال کرد.
این پژوهشگر ارشد علوم زمین گفت: از دیرباز کشورهایی مانند هلند و دانمارک که شاید به اندازه شهرهائی همچون اصفهان، شیراز و اهواز وسعت داشته باشند، به تمام دنیا لبنیات صادر می‌کنند. مثالی برای درک بهتر از این کشور اوکراین است. شاید کسی پیش از بحران اوکراین باور نمی کرد که بخش قابل توجهی از محصولات کشاورزی به دلیل آب فراوان و هدف‌گذاری مناسب در این کشور سهم صادراتی قابل توجهی را به سوی اقصی نقاط دنیا به خود اختصاص می دهد؛ در واقع تفاوت ها آنجائی آشکار می شود که به مقایسه تولید صنعتی و کشاورزی، پهنه سرزمینی و نحوه مدیریت مصرف و تولید آب توجه کنیم. در حقیقت آب شیرین گرانبها در یک جا به شکل بهینه و در مکانی دیگر به رغم محدودیت منابع با گشاده دستی و اصطلاحا" ولخرجی مصرف می شود.
اتحاد افزود: زمانی نه چندان دور سوخت های آلی و فسیلی به عنوان ثروت استراتژیک مطرح و برای تصاحب آن نزاع های گسترده درمی گرفت! اما در سالیان اخیر جنگ های آینده بین کشورها را جنگ آب می نامند. ایران به ترکیه گاز صادر می کند؛ اما اولویت سیاست کشور ترکیه محبوس کردن آب حاصل از بارش های مناسب مدیترانه ای با تمام توان است. لذا ظاهرا" در جنگ پیش گفته، به جای جنگ نفت، آب، به ابزار استراتژیک ترکیه در موازنه ارزی با کشورهای ایران، عراق و سوریه تبدیل خواهد شد که می تواند به فراورده ای برای مبادله سوخت فسیلی باشد.
وی عنوان کرد: در کشور ترکمنستان کانال قره قوم به طول حدود 1350 کیلومتر احداث شده است که آب را از فلات های پامیر و هندوکش حمل کرده؛ این کانال را به شاهرگ حیاتی کشور ترکمنستان تبدیل نموده و در اطراف این کانال، در کشور بیابانی ترکمنستان موقعیت‌های مسکونی شهری، ظرفیت های کشاورزی و دامپروری جدی اقتصادی و رفاه اجتماعی به وجود آورده است.
اتحاد با بیان این که حمل و نقل ریلی ارزان یک نیاز جدی برای مقاصد صنعتی است گفت: حمل و نقل ریلی ارزان می تواند به طور مثال از تبریز و زنجان به طور مستقیم به سوی بندرعباس و چابهار احداث گردد یعنی بخش‌های فراورش ابتدایی معدن را به عنوان مثال تا مرحله کنسانتره سازی انجام داده و پس از آن با یک خط آهن صنعتی به قصد تولید محصول نهایی بخش معدن به سمت شهرهای حاشیه ای خلیج فارس و دریای عمان هدایت کرد یعنی کار صنعتی را با آب دریا انجام دهیم؛ در واقع این حلقه مفقوده تولید را در این حوزه به وجود آوریم؛ خط آهنی با ظرفیت عظیم به عنوان سرمایه‌ای ملّی!
به‌رغم این که در شهرهایی مانند اصفهان، کرمان، یزد و ... خطوط ریلی گسترش دارند؛ می توان با اولویت شهرهایی که به خلیج فارس و دریای عمان نزدیک تر هستند نسبت به انتقال صنعت و جمعیت اقدام کرد. به نظر می رسد در کنار شهرهای جدید که از قدیم وجود داشتند، باید کارخانجات و بافت سکونت شهری مدرن به تدریج به کرانه سواحل دریای عمان و خلیج فارس منتقل شوند و خطوط ریلی مناسب برای انتقال تدریجی صنایع و جمعیت شهری است.
وی تصریح کرد: موضوع انتقال آب از دریای خزر به کل منتفی است چون کشورهای حاشیه ای خزر به ویژه روسیه و ترکمنستان به طور مداوم در حال پایش آب خزر هستند و مسلما" اجازه انتقال آب از خزر را نمی‌دهند.
اتحاد افزود: موضوع برنامه تولید آب از طریق آب شیرین کن شاید بتواند پاسخگوی نیازهای محدود مصرفی شهری و آب شرب باشد اما نمی تواند در مورد نیازهای صنعتی قابل اعتنا باشد و این در شرایطی است که هر صنعتی در کشور باید هزینه‌های خود در مورد مصرف آب در صنعت را بپردازد؛ به عبارتی هزینه آب را به عنوان یک نهاده مهم تولید در سبد هزینه خود محاسبه کند!
اتحاد عنوان کرد: از سالهای دور وزارت راه و شهرسازی و سازمان برنامه و بودجه نسبت به مکان یابی و ایجاد زیرساخت‌ها در شهرهای جدیدی همچون تیس در چابهار، سیراف و پارس در عسلویه، کوشک در پارسیان و مکران در جاسک جهت انتقال فعالیت های صنعتی و سکونت در شهرهای حاشیه‌ای خلیج فارس و دریای عمان اقدام کرده اند.
وی همچنین اظهار کرد: در ارتباط با مبحث صنایعی همچون معدن، فولاد و صنایع جانبی، ایجاد یک خط راه‌آهن صنعتی سراسری در امتداد زاگرس و زون معدنی سنندج - سیرجان می تواند بسیار گره گشا باشد.
