«جهان اقتصاد» گزارش می دهد
چرا ناقوسهای پایان عصر نفت زود به صدا درآمدند؟
گلناز پرتوی مهر ـ روزنامه نگار
در حالی که سالهاست واژههایی مانند «گذار انرژی»، «کربنزدایی» و «پایان عصر سوختهای فسیلی» به تیتر ثابت رسانههای اقتصادی تبدیل شدهاند، تازهترین گزارش اوپک تصویری متفاوت ارائه میدهد: تقاضای جهانی برای نفت نهتنها فروکش نکرده، بلکه در افق پیشرو همچنان رو به افزایش است.
بر اساس گزارش «چشمانداز نفت جهان ۲۰۲۶»، اوپک پیشبینی خود از رشد مصرف جهانی نفت را حفظ کرده و اعلام کرده است که تقاضا از ۱۰۵.۱ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۲۵ به ۱۱۳.۳ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۳۰ خواهد رسید. نکته مهم آن است که این پیشبینی نسبت به گزارش سال گذشته تغییر محسوسی نکرده؛ یعنی اوپک همچنان به سناریوی «رشد پایدار» باور دارد.
پس از سقوط تاریخی تقاضا در سال ۲۰۲۰ و دوران همهگیری کرونا، بسیاری از تحلیلگران تصور میکردند بازار نفت دیگر به سطح پیشین بازنخواهد گشت. اما آنچه در عمل رخ داد، بازگشت سریع مصرف و سپس تثبیت آن در سطوح بالا بود. اوپک طی سالهای اخیر بهطور پیوسته برآوردهای بلندمدت خود را افزایش داده و اکنون نیز بر همان مسیر اصرار دارد.
این اصرار، صرفاً یک موضعگیری تبلیغاتی نیست؛ بلکه مبتنی بر تحولات عینی در اقتصاد جهانی است. رشد اقتصادی در کشورهای در حال توسعه، توسعه زیرساختها، گسترش حملونقل و افزایش تقاضای پتروشیمی، همچنان موتورهای اصلی مصرف نفت باقی ماندهاند.
یکی از محورهای مهم گزارش امسال، تغییر در فضای سیاستگذاری انرژی است. اوپک معتقد است تمرکز دولتها از «کاهش سریع مصرف سوختهای فسیلی» به سمت «امنیت انرژی و مقرونبهصرفه بودن» تغییر یافته است.
بحرانهای ژئوپلیتیکی، جنگها، تحریمها و اختلال در زنجیرههای تامین انرژی، بسیاری از کشورها را به بازنگری در سیاستهای پیشین واداشته است. در چنین فضایی، دولتها ترجیح میدهند به جای اتکا کامل به منابع تجدیدپذیر که هنوز با چالش ذخیرهسازی و پایداری مواجهاند، سبد انرژی متنوعتری داشته باشند؛ سبدی که نفت همچنان در آن نقش مهمی ایفا میکند.
اوپک به طور مشخص به استقبال کندتر از حد انتظار خودروهای برقی در اروپا اشاره کرده است. همچنین تغییرات سیاستی در آمریکا که بر حمایت از خودروهای برقی و استانداردهای سختگیرانه سوخت تأثیر گذاشته، از جمله عواملی است که میتواند رشد مصرف نفت را در کوتاهمدت تقویت کند.
اگر در دهههای گذشته چین موتور اصلی رشد مصرف انرژی بود، اکنون نگاهها به هند و دیگر اقتصادهای نوظهور دوخته شده است. رشد جمعیت، شهرنشینی سریع و توسعه صنایع در کشورهای آسیای جنوبی، خاورمیانه، آفریقا و آمریکای لاتین، زمینهساز افزایش پایدار مصرف نفت خواهد بود.
در این مناطق، اولویت اصلی همچنان توسعه اقتصادی و دسترسی به انرژی ارزان است. بنابراین انتظار نمیرود روند گذار به انرژیهای پاک به همان سرعتی که در اروپا برنامهریزی شده، در این کشورها اجرا شود.
در حالی که اوپک بر تداوم رشد تقاضا تا سال ۲۰۵۰ تأکید دارد و رقم ۱۲۴ میلیون بشکه در روز را برای آن سال پیشبینی میکند، آژانس بینالمللی انرژی دیدگاهی محتاطانهتر ارائه داده و برآورد پایینتری را مطرح کرده است.
این شکاف تحلیلی نشاندهنده دو رویکرد متفاوت نسبت به آینده انرژی جهان است. یک رویکرد بر شتاب گرفتن گذار انرژی و کاهش تدریجی مصرف نفت تأکید دارد، و دیگری معتقد است که زیرساختهای جهانی و نیازهای توسعهای هنوز به نفت وابستهاند و این وابستگی در کوتاهمدت و حتی میانمدت قابل حذف نیست.
انتشار این گزارش در شرایطی صورت میگیرد که اوپک با چالشهای داخلی و منطقهای مواجه است. جنگها و تحریمها، صادرات برخی اعضای کلیدی را تحت فشار قرار داده و ترک امارات متحده عربی پس از نزدیک به شش دهه عضویت، شوکی مهم به ساختار این سازمان وارد کرده است.
در عین حال، تولیدکنندگان خارج از اوپک نیز نقش تعیینکنندهای در بازار دارند. آمریکا در سال ۲۰۲۶ به بزرگترین صادرکننده نفت جهان تبدیل شده که این موضوع نتیجه رونق صنعت شیل و همزمان اختلال در صادرات برخی کشورهای دیگر است.
با این حال، اوپک پیشبینی میکند تولید نفت شیل آمریکا احتمالاً در سال ۲۰۲۵ به اوج خود رسیده باشد و رشد عرضه این کشور تا سال ۲۰۳۰ محدود و حدود ۴۰۰ هزار بشکه در روز باشد. به بیان دیگر، از نگاه اوپک، رشد عرضه خارج از این سازمان نیز در سالهای آینده با محدودیتهایی روبهرو خواهد شد.
یکی از پیامهای محوری گزارش امسال، تأکید بر ضرورت سرمایهگذاری گسترده در صنعت نفت است. اوپک برآورد کرده که این صنعت تا سال ۲۰۵۰ به حدود ۱۷.۷ تریلیون دلار سرمایهگذاری نیاز دارد.
این رقم نشان میدهد حتی در سناریوی گذار انرژی، جهان نمیتواند از سرمایهگذاری در بخش نفت صرفنظر کند. کاهش سرمایهگذاری در سالهای گذشته، یکی از عواملی بوده که موجب نگرانی درباره کمبود عرضه در آینده شده است. اوپک با طرح این عدد، در واقع هشدار میدهد که نادیده گرفتن نیازهای سرمایهای میتواند به بیثباتی بازار و جهش قیمتها منجر شود.
شاید مهمترین جمله گزارش این باشد: «اوج تقاضا در افق دیده نمیشود.» این عبارت، خلاصه نگاه اوپک به آینده بازار است.
در حالی که بسیاری از تحلیلها از نزدیک شدن به نقطه اوج مصرف نفت سخن میگویند، اوپک بر این باور است که ساختار اقتصاد جهانی، بهویژه در کشورهای در حال توسعه، هنوز به نفت متکی است. صنایع سنگین، حملونقل دریایی و هوایی، پتروشیمی و تولید مواد اولیه صنعتی، حوزههایی هستند که جایگزینی کامل نفت در آنها به سادگی امکانپذیر نیست.
گزارش جدید اوپک را میتوان تلاشی برای ارائه روایتی واقعگرایانه از بازار دانست؛ روایتی که بر پایه روندهای مصرف، رشد جمعیت و تحولات ژئوپلیتیکی شکل گرفته است. در مقابل، منتقدان ممکن است این نگاه را خوشبینانه بدانند و بر سرعت تحولات فناورانه در حوزه انرژیهای پاک تأکید کنند.
با این حال، آنچه مسلم است این است که نفت هنوز از معادله اقتصاد جهانی حذف نشده و به نظر نمیرسد در دهه پیشرو نیز چنین اتفاقی رخ دهد. بازار انرژی بیش از هر زمان دیگری تحت تأثیر سیاست، امنیت و اقتصاد قرار گرفته و آینده آن نه با یک عامل، بلکه با برهمکنش پیچیده این متغیرها تعیین خواهد شد.
اگر قرار باشد از دل این گزارش یک پیام کلیدی استخراج شود، آن پیام این است جهان در مسیر گذار انرژی حرکت میکند، اما این مسیر طولانیتر و پرپیچوخمتر از آن چیزی است که پیشتر تصور میشد و تا آن زمان، نفت همچنان بازیگر اصلی صحنه انرژی باقی خواهد ماند.
