هوش مصنوعی: ریسک جدید صنعت بیمه

صنعت بیمه با ظهور نسل جدید هوش مصنوعی با پرسشی روبه‌رو شده که تا چند سال پیش مطرح نبود: وقتی یک عامل هوشمند به نمایندگی از انسان تصمیم می‌گیرد، معامله انجام می‌دهد، قرارداد می‌بندد، اطلاعات را پردازش می‌کند یا حتی موجب خسارت می‌شود، مسئولیت مالی این زیان بر عهده چه کسی است و آیا چنین ریسکی اساساً قابل بیمه‌کردن است؟ مقاله‌ای که در ماه مه ۲۰۲۶ با عنوان «مرز بیمه‌پذیری ریسک‌های هوش مصنوعی» منتشر شده، از تلاش‌های مهم و نظام‌مند برای پاسخ به این پرسش به شمار می‌رود و تصویری روشن از آینده صنعت بیمه در مواجهه با هوش مصنوعی عامل‌محور ارائه می‌کند. نویسندگان این پژوهش معتقدند صنعت بیمه اکنون در موقعیتی مشابه آغاز بیمه‌های سایبری در دو دهه پیش قرار گرفته است؛ زمانی که بیمه‌گران هنوز نمی‌دانستند حملات سایبری را در چه قالبی پوشش دهند و درباره خسارت‌های ناشی از آن اجماع مشخصی وجود نداشت. امروز نیز در مورد خسارت‌های ناشی از هوش مصنوعی وضعیت مشابهی دیده می‌شود: بخشی از این خسارت‌ها به‌طور صریح تحت پوشش قرار گرفته‌اند، بخشی در بیمه‌نامه‌های موجود به‌طور ضمنی حضور دارند و بخشی دیگر اساساً خارج از پوشش باقی مانده‌اند.

اهمیت این موضوع از آن‌روست که نسل جدید سامانه‌های هوش مصنوعی دیگر صرفاً ابزارهای فنی نیستند، بلکه می‌توانند به‌صورت مستقل اقدام کنند، تصمیم بگیرند، تراکنش انجام دهند، سفارش صادر کنند، اطلاعات حساس را پردازش کنند و حتی در برخی فعالیت‌ها نقش عملیاتی داشته باشند. به همین دلیل ماهیت ریسک نیز دگرگون شده است. در گذشته یک نرم‌افزار ممکن بود اطلاعات نادرست تولید کند، اما امروز یک عامل هوشمند می‌تواند به‌طور مستقیم موجب زیان مالی، نقض مقررات، افشای اطلاعات یا آسیب به اعتبار یک شرکت شود. پژوهش یادشده با بررسی ۵۵ دسته تهدید مرتبط با هوش مصنوعی و تطبیق آنها با ۲۶ نوع محصول و سازوکار بیمه‌ای به این نتیجه رسیده است که بازار جهانی بیمه در حال شکل‌دادن به چهار لایه اصلی از بیمه‌پذیری ریسک‌های هوش مصنوعی است. در لایه نخست ریسک‌هایی قرار دارند که بیمه‌گران به‌طور آشکار آمادگی پوشش آنها را اعلام کرده‌اند. لایه دوم مربوط به ریسک‌هایی است که در بیمه‌نامه‌های سنتی وجود دارند اما نامی از هوش مصنوعی در آنها دیده نمی‌شود. لایه سوم شامل مواردی است که بیمه‌گران آگاهانه از پوشش آنها پرهیز کرده‌اند و در نهایت لایه چهارم ریسک‌هایی را دربرمی‌گیرد که اساساً خارج از ظرفیت بازار خصوصی بیمه‌گری قرار دارند.

یکی از مهم‌ترین نکاتی که باید به آن توجه کرد «ریسک خاموش هوش مصنوعی» است. این اصطلاح یادآور مفهوم «ریسک خاموش سایبری» در صنعت بیمه است؛ وضعیتی که در آن بیمه‌نامه‌ای برای پوشش یک ریسک خاص طراحی نشده، اما در عمل ممکن است خسارت ناشی از هوش مصنوعی در همان چارچوب مطرح شود. به عنوان نمونه اگر یک سامانه هوش مصنوعی در فرایند استخدام موجب تبعیض شود، بیمه مسئولیت کارفرما ممکن است با مطالبه خسارت روبه‌رو شود. یا اگر یک الگوی زبانی اطلاعات نادرست منتشر کند، بیمه مسئولیت حرفه‌ای یا رسانه‌ای ممکن است فعال شود. بنابراین بیمه‌گران با تعهداتی مواجه هستند که تاکنون به‌طور دقیق برآورد و قیمت‌گذاری نشده‌اند.

در عین حال صنعت بیمه به‌تدریج در حال تخصصی‌شدن در حوزه هوش مصنوعی است. برخی بیمه‌گران تمرکز خود را بر خطاهای عملکردی الگوها قرار داده‌اند، برخی بر مسئولیت ناشی از «توهمات» هوش مصنوعی و تولید اطلاعات نادرست توجه دارند و گروهی دیگر در حال توسعه پوشش‌هایی برای مسائل مرتبط با مالکیت فکری، نقض حقوق نشر، سوءاستفاده از داده‌ها و جرائم مبتنی بر دیپ‌فیک هستند. این روند نشان می‌دهد صنعت از نگاه کلی به هوش مصنوعی عبور کرده و به سمت طراحی محصولات تخصصی حرکت می‌کند. با این حال نگرانی اصلی بیمه‌گران به الگوهای پایه (Foundation Models) مربوط می‌شود که مهم‌ترین چالش آینده صنعت بیمه به شمار می‌روند. علت این نگرانی آن است که هزاران شرکت و سازمان به تعداد محدودی از این الگوهای هوش مصنوعی وابسته شده‌اند. اگر نقص ساختاری در یکی از این الگوها آشکار شود یا عملکرد آن به‌طور گسترده دچار اختلال شود، ممکن است هزاران خسارت هم‌زمان در نقاط مختلف جهان ایجاد شود. در چنین شرایطی اصل پراکندگی ریسک که از پایه‌های صنعت بیمه است تضعیف می‌شود و خسارت‌ها به‌شدت همبسته خواهند بود. پژوهشگران این وضعیت را مرز واقعی بیمه‌پذیری ریسک‌های هوش مصنوعی می‌دانند.

در ریسک‌های متعارف احتمال وقوع خسارت میان بیمه‌گذاران تا حد زیادی مستقل است، اما در زیست‌بوم هوش مصنوعی یک نقص در یک الگوی پرکاربرد می‌تواند هم‌زمان هزاران کسب‌وکار را تحت تأثیر قرار دهد؛ وضعیتی که شباهت زیادی به ریسک‌های فاجعه‌آمیز یا بحران‌های مالی دارد و مدیریت آن نیازمند ظرفیت‌های جدید بیمه اتکایی و حتی در برخی موارد مداخله حاکمیتی است.

با ورود تدریجی هوش مصنوعی به فرایندهای بانکی، سلامت، تجارت الکترونیک، خدمات مالی و حتی عملیات بیمه‌ای، در آینده نزدیک در صنعت بیمه کشور نیز پرسش‌هایی درباره مسئولیت ناشی از تصمیم‌های الگوریتمی مطرح خواهد شد. در حال حاضر بخش قابل توجهی از بیمه‌نامه‌های مسئولیت، فناوری اطلاعات و مسئولیت حرفه‌ای بدون توجه صریح به ریسک‌های هوش مصنوعی صادر شده‌اند؛ موضوعی که می‌تواند در سال‌های آینده به تعهدات پیش‌بینی‌نشده برای بیمه‌گران منجر شود.

در مجموع باید گفت صنعت بیمه وارد مرحله‌ای شده است که در آن هوش مصنوعی از یک ابزار فناورانه فراتر رفته و خود به منبع مستقلی از ریسک تبدیل شده است؛ منبعی که مرزهای سنتی میان مسئولیت، فناوری، امنیت سایبری، حاکمیت شرکتی و بیمه اتکایی را در هم می‌آمیزد. همان‌گونه که بیمه سایبری طی دو دهه گذشته به یکی از شاخه‌های اصلی بازار جهانی تبدیل شد، نشانه‌ها حاکی از آن است که بیمه ریسک‌های هوش مصنوعی نیز در حال تبدیل شدن به یکی از رشته‌های نوظهور مهم در صنعت بیمه جهان است؛ روندی که بسیاری از الگوهای سنتی ارزیابی ریسک، نرخ‌گذاری و مدیریت سرمایه را دگرگون خواهد کرد.