جهان اقتصاد گزارش می دهد؛
فرونشست در کمین شهر و زیرساختها
رضا پورحسین - روزنامه نگار
جهان اقتصاد: بحران فرونشست وارد مراحل جدیدی شده و این خطر بیش از پیش احساس می شود.
با نگاهی به ریشه های این پدیده می توان مشاهده کرد که برای نمونه در استان تهران ۴۰ درصد از کل برداشت سالانه آب‌های زیرزمینی که معادل ۸۷۵ میلیون مترمکعب است، به تأمین آب شرب اختصاص دارد.
این رقم نشان‌دهنده فشار قابل‌توجهی است که بخش شرب بر منابع زیرزمینی این استان وارد می‌کند. در استان البرز نیز ۳۶ درصد از کل برداشت آب‌های زیرزمینی صرف تأمین آب شرب می‌شود. تمرکز بالای جمعیت در کلان‌شهرهای تهران و کرج از عوامل اصلی این سطح مصرف به شمار می‌رود؛ چرا که این دو مرکز جمعیتی بخش عمده‌ای از نیاز آبی خود را از منابع زیرزمینی تأمین می‌کنند و این وابستگی در کنار رشد مداوم جمعیت و توسعه شهری، فشار مضاعفی بر آبخوان‌ها ایجاد کرده است.
نتیجه این روند، افت پیوسته سطح آب‌های زیرزمینی و تشدید پدیده فرونشست زمین در دشت‌های اطراف این مناطق بوده است.
فرونشست زمین نه تنها زیرساخت‌های شهری و روستایی را تهدید می‌کند، بلکه پیامدهای زیست‌محیطی و اقتصادی گسترده‌ای به همراه دارد که مدیریت آن نیازمند توجه ویژه است.
در استان کرمان وضعیت برداشت آب زیرزمینی حتی شدیدتر است.
بر اساس آمارهای دوره سوم سال ۱۴۰۴، در این استان ۳۱ هزار و ۵۹۵ حلقه چاه دارای مجوز از وزارت نیرو و شرکت آب منطقه‌ای وجود دارد که مجموع برداشت سالانه آن‌ها از منابع آب زیرزمینی به ۵ میلیارد و ۷۰۹ میلیون و ۷۹ هزار مترمکعب می‌رسد.
این حجم برداشت، کرمان را در رتبه نخست استان‌های کشور از نظر میزان استخراج آب زیرزمینی قرار داده است.
سهم بخش کشاورزی در این برداشت بسیار چشمگیر است؛ به‌طوری که ۹۲ درصد از آب زیرزمینی برداشت‌شده در این استان در بخش کشاورزی آبی شامل زراعت و باغداری مصرف می‌شود.
از این میزان نیز ۸۳ درصد با روش آبیاری غرقابی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
روش غرقابی که هنوز در بخش وسیعی از اراضی کشاورزی کشور رایج است، بازدهی پایینی دارد و باعث هدررفت قابل‌توجه آب می‌شود.
تداوم این الگوی مصرف در شرایطی که منابع زیرزمینی محدود و تجدیدپذیر نیستند، به کاهش سریع سطح آبخوان‌ها و در نتیجه تشدید فرونشست زمین منجر شده است.
در همین رابطه، رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به آثار فرونشست زمین در منطقه معین‌آباد ورامین تأکید کرده است که اثر این پدیده در سطح زمین با ایجاد شکاف‌های طولی و گسترده نمایان می‌شود.
این شکاف‌ها گاهی به صورت حفره‌های منقطع دیده می‌شوند، اما در لایه‌های زیرسطحی به یکدیگر پیوسته هستند و می‌توانند مسیرهایی برای فروریزش‌های خطی ایجاد کنند.
افت سطح آب‌های زیرزمینی و توسعه فرونشست زمین پیامدهای زیان‌باری به همراه دارد که یکی از مهم‌ترین آن‌ها تأثیر مستقیم بر فرآیند آبیاری زمین‌های زراعی است.
درصد زیادی از اراضی زراعی آبی ایران به روش غرقابی آبیاری می‌شوند و شکاف‌های ایجادشده در اثر فرونشست، علاوه بر ایجاد اختلال در روند انتقال و توزیع آب در مزارع، می‌توانند به مسیری برای شکل‌گیری فروریزش‌های خطی تبدیل شوند.
این وضعیت نه تنها بهره‌وری کشاورزی را کاهش می‌دهد، بلکه هزینه‌های نگهداری شبکه‌های آبیاری و زیرساخت‌های مرتبط را نیز افزایش می‌دهد و در بلندمدت امنیت غذایی مناطق آسیب‌دیده را تهدید می‌کند.
تداوم برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی و کاهش سطح آبخوان‌ها، از عوامل اصلی تشدید فرونشست زمین در استان‌های مختلف کشور از جمله تهران، البرز و کرمان به شمار می‌رود. در تهران و البرز، سهم بالای بخش شرب از برداشت‌ها به‌دلیل تمرکز جمعیت، و در کرمان سهم غالب بخش کشاورزی با روش‌های سنتی آبیاری، هر دو به یک نتیجه مشترک یعنی افت سطح آب زیرزمینی و گسترش فرونشست منجر شده‌اند.
این پدیده در دشت‌های اطراف تهران و ورامین به‌وضوح قابل مشاهده است و در کرمان نیز با توجه به حجم عظیم برداشت سالانه، شرایط مشابهی در حال شکل‌گیری است.
مدیریت مصرف آب، اصلاح الگوی آبیاری و کاهش فشار بر منابع زیرزمینی از مهم‌ترین راهکارهای کنترل این مخاطره محسوب می‌شوند.
جایگزینی تدریجی روش‌های غرقابی با سامانه‌های آبیاری تحت فشار، نظارت دقیق‌تر بر چاه‌های مجاز و غیرمجاز، و برنامه‌ریزی برای تأمین آب شرب از منابع جایگزین می‌تواند سرعت افت آبخوان‌ها را کاهش دهد.
بدون اتخاذ این تدابیر، ادامه روند فعلی نه تنها پایداری منابع آب را به خطر می‌اندازد، بلکه خسارات ناشی از فرونشست زمین بر زیرساختها، کشاورزی و سکونتگاه‌ها را نیز افزایش خواهد داد.
توجه به این موضوع در سیاست‌گذاری‌های کلان آب و کشاورزی کشور ضروری است تا از تشدید بیشتر بحران جلوگیری شود.
