جهان اقتصاد بررسی میکند: بانکداری ایرانی در مسیر هوشمندسازی
آمنه قدیمپرست روزنامهنگار
هوش مصنوعی دیگر یک مفهوم لوکس یا آیندهنگرانه در نظام بانکی ایران نیست بلکه به ضرورتی اجتنابناپذیر برای بقا، رقابت و حتی مدیریت ریسک در شرایط پیچیده اقتصادی کشور تبدیل شده است. نظام بنکی ایران در دهههای اخیر با چالشهای همزمانی مانند تحریمهای بینالمللی، محدودیتهای ارتباطات مالی خارجی، ناترازی مزمن بانکها، مطالبات غیرجاری، رشد فزاینده تراکنشها و انتظارات جدید مشتریان مواجه بوده و در چنین فضایی ابزارهای سنتی دیگر پاسخگوی نیازها نیستند هوش مصنوعی دقیقا در همین نقطه وارد میشود نه به عنوان یک شعار فناورانه بلکه به عنوان ابزاری برای تصمیمسازی دقیقتر، کاهش هزینهها و افزایش شفافیت.
مهمترین و ملموسترین کاربرد هوش مصنوعی در بانکداری ایران را میتوان در حوزه اعتبارسنجی و مدیریت ریسک اعتباری مشاهده کرد در شرایطی که نظام اعتبارسنجی کشور هنوز با ضعف دادههای یکپارچه، عدم شفافیت درآمدی و اقتصاد غیررسمی گسترده دستوپنجه نرم میکند الگوریتمهای یادگیری ماشین این توان را دارند که با تحلیل الگوهای رفتاری مشتریان، گردش حساب، سوابق پرداخت، نوع تراکنشها و حتی دادههای غیرساختیافته، تصویری دقیقتر از ریسک هر مشتری ارائه دهند. تجربه برخی بانکها و شرکتهای فینتک داخلی نشان میدهد که استفاده از مدلهای هوشمند میتواند نرخ مطالبات معوق را کاهش دهد، البته به شرطی که دادههای ورودی سالم بهروز و عاری از ملاحظات سلیقهای باشد موضوعی که همچنان یکی از خطوط قرمز و چالشهای جدی نظام بانکی کشور محسوب میشود.
در حوزه مبارزه با پولشویی و تقلب نیز هوش مصنوعی نقش کلیدی ایفا میکند حجم بالای تراکنشهای بانکی در ایران بهویژه با گسترش بانکداری دیجیتال و پرداختهای الکترونیکی عملاً امکان نظارت انسانی مؤثر را از بین برده است. سامانههای مبتنی بر هوش مصنوعی میتواند رفتارهای مشکوک را در لحظه شناسایی کرده و الگوهای غیرعادی را پیش از آنکه به بحران تبدیل شوند، به نهادهای نظارتی گزارش دهند این موضوع در کشوری که حساسیتهای نظارتی و امنیتی بالایی بر نظام مالی آن حاکم است اهمیت دوچندان دارد هرچند باید تأکید کرد که استفاده نادرست یا بیش از حد از این ابزارها بدون چارچوب حقوقی شفاف میتواند منجر به نقض حریم خصوصی مشتریان شود مسئلهای که هنوز قوانین جامع و بهروزی برای آن تدوین نشده است.
تجربه مشتری هوش مصنوعی توانسته چهره بانکداری را در ایران بهتدریج تغییر دهد چتباتها، دستیارهای هوشمند، پاسخگویی ۲۴ ساعته، شخصیسازی خدمات و پیشنهادهای هدفمند دیگر مفاهیمی انتزاعی نیستند و در برخی بانکها و نئوبانکهای داخلی بهصورت عملیاتی اجرا شدهاند. این تحول بهویژه برای نسل جوان و کاربران دیجیتال، جذابیت بانکها را افزایش داده و هزینههای عملیاتی را نیز کاهش داده است. بانکهای ایرانی هنوز در سطح «ویترین دیجیتال»متوقف ماندهاند و کمتر به هسته هوشمندسازی فرآیندها، یعنی تصمیمگیری مبتنی بر داده نفوذ کردهاند.
یکی از کاربردهای کمتر دیده شده اما بسیار مهم هوش مصنوعی در بانکداری ایران تحلیل کلانداده برای سیاستگذاری داخلی بانکهاست در شرایط تورمی و نوسانهای شدید اقتصادی، پیشبینی جریان نقدینگی، مدیریت دارایی و بدهی و تحلیل رفتار سپردهگذاران اهمیت حیاتی دارد. الگوریتمهای پیشبینی میتوانند به مدیران بانکی کمک کنند تا تصمیمهایی بگیرند که مبتنی بر شواهد آماری و الگوهای واقعی بازار باشد، نه صرفاً تجربه شخصی یا دستورالعملهای کلی با این حال، مانع اصلی در این مسیر فرهنگ سازمانی محافظهکارانه و مقاومت در برابر تغییر است مشکلی که حتی پیشرفتهترین فناوریها نیز بدون اصلاح آن به نتیجه مطلوب نمیرسند.
در عین حال نباید از مدلهای بومیسازی هوش مصنوعی در بانکداری ایران غافل شد تحریمها دسترسی به برخی پلتفرمها، زیرساختهای ابری و همکاریهای بینالمللی را محدود کرده و همین مسئله باعث شده توسعه راهکارهای بومی با هزینه و زمان بیشتری انجام شود از سوی دیگر کمبود نیروی انسانی متخصص در حوزه داده و هوش مصنوعی بهویژه در بدنه سنتی بانکها یک چالش ساختاری است تجربه نشان داده که بسیاری از پروژههای هوشمندسازی بانکی بهدلیل نگاه نمایشی یا عدم درک صحیح مدیران از ماهیت هوش مصنوعب به شکست یا نیمهکاره رها شدن منجر شدهاند.
هوش مصنوعی در بانکداری ایران نه یک انتخاب بلکه یک الزام است اما الزامی که اگر بدون چارچوب اخلاقی، حقوقی و راهبردی اجرا شود، میتواند خطرآفرین باشد. بانکهای ایرانی اگر میخواهند از این فناوری بهره واقعی ببرند باید همزمان بر سه محور سرمایهگذاری کنند داده سالم و شفاف، نیروی انسانی متخصص و اصلاح فرآیندهای تصمیمگیری در غیر این صورت هوش مصنوعی نیز مانند بسیاری از موجهای فناورانه پیشین، به یک واژه پرطمطراق در گزارشهای سالانه تبدیل خواهد شد، نه ابزاری برای تحول واقعی نظام بانکی کشور.
