«جهان اقتصاد» از خواب آشفته بشکهها گزارش می دهد
انفجار در بازار انرژی
گلناز پرتوی مهر ـ روزنامه نگار
بازار جهانی نفت بار دیگر در برابر یکی از حساسترین مقاطع ژئوپلیتیکی خود قرار گرفته است؛ مقطعی که در آن نهتنها عرضه و تقاضا بلکه امنیت مسیرهای حیاتی انرژی نیز در معرض تهدید قرار گرفتهاند. افزایش تنشها میان ایران و آمریکا و احتمال تشدید درگیریها در منطقه خلیج فارس، اکنون به مهمترین عامل تعیینکننده در بازار نفت تبدیل شده است؛ عاملی که به گفته بسیاری از تحلیلگران میتواند قیمت نفت را تا مرز ۱۵۰ دلار در هر بشکه افزایش دهد.
در هفتههای اخیر نشانههای متعددی از افزایش ریسک در بازار انرژی مشاهده شده است. جهش قیمت نفت در معاملات آسیایی، واکنش فوری بازار به تحولات امنیتی در نزدیکی تنگه هرمز بود. این واکنش نشان میدهد که معاملهگران نفتی همچنان بیش از هر عامل اقتصادی، به تحولات ژئوپلیتیکی حساس هستند؛ بهویژه زمانی که پای یکی از مهمترین گلوگاههای انتقال انرژی جهان در میان باشد.
تنگه هرمز از دههها پیش به عنوان شریان حیاتی صادرات نفت خاورمیانه شناخته میشود. این گذرگاه باریک دریایی که خلیج فارس را به دریای عمان و اقیانوس هند متصل میکند، مسیر اصلی انتقال نفت بسیاری از کشورهای تولیدکننده بزرگ منطقه است. به همین دلیل هرگونه ناامنی یا محدودیت در عبور و مرور کشتیها در این منطقه میتواند به سرعت بازار جهانی انرژی را دچار شوک کند.
اکنون نگرانی اصلی بازار این است که تشدید درگیریها میتواند جریان نفت از این مسیر را مختل کند. حتی اگر این اختلال کامل نباشد، افزایش ریسک حملونقل دریایی و بیمه کشتیها به تنهایی میتواند هزینه انتقال نفت را افزایش دهد و در نهایت قیمتها را بالا ببرد. تجربههای گذشته نیز نشان داده است که بازار نفت در برابر تهدیدهای امنیتی در خلیج فارس واکنش شدیدی نشان میدهد.
نشانههای اولیه این اختلال نیز به تدریج در حال آشکار شدن است. برخی کشتیها برای عبور از منطقه اقدام به خاموش کردن سامانههای موقعیتیاب خود کردهاند و در اصطلاح در «حالت تاریک» حرکت میکنند؛ اقدامی که معمولاً در شرایط پرریسک انجام میشود. چنین رفتاری نهتنها امنیت حملونقل دریایی را پیچیدهتر میکند، بلکه رصد دقیق حجم واقعی نفت در حال انتقال از تنگه هرمز را نیز دشوارتر میسازد.
در عین حال، برآوردها نشان میدهد حجم نفتی که در شرایط فعلی از تنگه هرمز عبور میکند، فاصله قابل توجهی با میزان انتقال پیش از آغاز درگیریها دارد. کاهش این جریان، اگر ادامه پیدا کند، میتواند به سرعت بازار جهانی را با کمبود عرضه مواجه کند؛ بهویژه در شرایطی که ذخایر نفتی در بسیاری از کشورها در حال کاهش است.
یکی از مهمترین نگرانیها در بازار انرژی همین مسئله کاهش ذخایر استراتژیک است. طی ماههای گذشته، بخشی از کاهش عرضه نفت از طریق برداشت از ذخایر جبران شده است. اما این ذخایر نامحدود نیستند و در صورتی که بحران طولانی شود، امکان استفاده از آنها نیز محدود خواهد شد. همین موضوع باعث شده است برخی فعالان صنعت انرژی نسبت به رسیدن ذخایر نفتی به سطوح بسیار پایین هشدار دهند.
در چنین شرایطی، سناریوی نفت ۱۵۰ دلاری دیگر چندان دور از ذهن به نظر نمیرسد. افزایش قیمت نفت معمولاً زمانی رخ میدهد که بازار با ترکیبی از کاهش عرضه، افزایش ریسک ژئوپلیتیکی و محدودیت ذخایر مواجه شود؛ وضعیتی که اکنون بسیاری از نشانههای آن در بازار دیده میشود.
البته باید توجه داشت که بازار نفت همواره به شدت تحت تأثیر انتظارات قرار دارد. حتی اگر اختلال واقعی در عرضه هنوز رخ نداده باشد، صرف احتمال وقوع آن میتواند قیمتها را بالا ببرد. معاملهگران در چنین شرایطی تلاش میکنند پیش از وقوع بحران، موقعیتهای خود را تغییر دهند و همین رفتار میتواند به جهش ناگهانی قیمتها منجر شود.
از سوی دیگر، اگر تنشها کاهش یابد و مسیرهای صادراتی بدون مشکل ادامه پیدا کنند، بازار ممکن است بخشی از افزایش قیمتها را پس بگیرد. به همین دلیل بسیاری از تحلیلگران معتقدند آینده قیمت نفت بیش از هر زمان دیگری به تحولات سیاسی و امنیتی منطقه وابسته شده است.
نکته مهم دیگر این است که افزایش شدید قیمت نفت تنها به نفع تولیدکنندگان نخواهد بود. نفت گران میتواند فشار تورمی قابل توجهی بر اقتصاد جهانی وارد کند. بسیاری از اقتصادهای بزرگ هنوز با پیامدهای تورم سالهای اخیر دستوپنجه نرم میکنند و جهش قیمت انرژی میتواند روند بهبود اقتصادی را کندتر کند.
همچنین صنایع وابسته به انرژی، از حملونقل گرفته تا تولید کالاهای صنعتی، در برابر افزایش قیمت نفت بسیار حساس هستند. افزایش هزینه سوخت میتواند قیمت کالاها و خدمات را بالا ببرد و در نهایت فشار بیشتری بر مصرفکنندگان وارد کند. به همین دلیل بازارهای مالی نیز تحولات خاورمیانه را با دقت دنبال میکنند.
در کنار همه این عوامل، بازار نفت اکنون با یک عدم قطعیت بزرگ روبهرو است: اینکه آیا تنشهای فعلی به یک درگیری گستردهتر تبدیل خواهد شد یا همچنان در سطحی محدود باقی میماند. پاسخ به این پرسش میتواند مسیر قیمت نفت در ماههای آینده را مشخص کند.
اگر درگیریها تشدید شود و مسیرهای انتقال نفت در خلیج فارس با اختلال جدی مواجه شوند، احتمال جهش قیمتها به سطوحی مانند ۱۵۰ دلار افزایش خواهد یافت. اما اگر تنشها مهار شود و جریان صادرات نفت به حالت عادی بازگردد، بازار ممکن است دوباره به تعادل نسبی برسد.
با این حال، یک واقعیت روشن است: بازار نفت بار دیگر نشان داده که تا چه اندازه به تحولات ژئوپلیتیکی وابسته است. در جهانی که هنوز بخش بزرگی از انرژی مورد نیاز خود را از نفت تأمین میکند، هرگونه ناامنی در مسیرهای حیاتی انتقال انرژی میتواند پیامدهایی فراتر از مرزهای منطقهای داشته باشد.
به همین دلیل، نگاه فعالان بازار اکنون بیش از هر زمان دیگری به تنگه هرمز دوخته شده است؛ گذرگاهی باریک اما بسیار تعیینکننده که سرنوشت بخش مهمی از انرژی جهان از آن عبور میکند. اگر این شریان حیاتی با اختلال جدی مواجه شود، بازار جهانی نفت ممکن است با یکی از بزرگترین شوکهای قیمتی سالهای اخیر روبهرو شود.
