بازار پول در حالت احتیاط
آمنه قدیم پرست – روزنامه نگار
در ماههای اخیر همزمانی فضای پرتنش منطقهای با ماه رمضان شرایطی خاص و چندلایه را برای نظام بانکی ایران رقم زده است، وضعیتی که میتوان آن را از منظر رفتار مشتریان، جریان نقدینگی، ساعات کاری و حتی انتظارات روانی جامعه مورد تحلیل قرار داد. آنچه در این میان بیش از همه جلب توجه میکند، نه صرفاً تغییرات عملیاتی در شعب و سامانهها بلکه دگرگونی در الگوی تقاضای خدمات مالی و نحوه مواجهه بانکها با نوعی «اقتصاد احتیاطی» است که در چنین مقاطع زمانی تشدید میشود.
ماه رمضان بهطور سنتی با افزایش تقاضا برای نقدینگی خرد، رشد پرداختهای روزمره و تغییر در ساعات فعالیت اقتصادی همراه است در ایران نیز این الگو همواره وجود داشته، اما وقتی این ماه با فضای پرریسک ناشی از تنشهای منطقهای همزمان میشود شدت و دامنه این تغییرات افزایش مییابد مشاهدات میدانی و دادههای غیررسمی نشان میدهد که در چنین شرایطی تمایل خانوارها به نگهداری پول نقد یا داراییهای نقدشونده افزایش پیدا میکند، موضوعی که فشار مضاعفی بر منابع کوتاهمدت بانکها وارد میسازد. به بیان دیگر بانکها با نوعی دوگانگی مواجه میشوند: از یکسو باید پاسخگوی افزایش برداشتها باشند و از سوی دیگر تلاش کنند ثبات منابع خود را حفظ کنند.
همچنین کاهش ساعات کاری در ماه رمضان بهویژه در بخش حضوری باعث شده است که بار بیشتری بر دوش بانکداری الکترونیک قرار گیرد این موضوع اگرچه در سالهای اخیر با توسعه زیرساختهای دیجیتال تا حدی مدیریت شده اما همچنان در زمانهای اوج تقاضا نشانههایی از فشار بر سامانهها مشاهده میشود در شرایطی که فضای روانی جامعه نیز تحت تأثیر اخبار و تحولات بیرونی قرار دارد، هرگونه اختلال اگر کوتاهمدت باشد میتواند به سرعت به نگرانی عمومی دامن بزند. از این رو، پایداری سامانههای پرداخت در چنین دورههایی نهتنها یک الزام فنی بلکه یک ضرورت راهبردی برای حفظ اعتماد عمومی محسوب میشود.
در حوزه تسهیلات نیز رفتار بانکها محتاطانهتر شده است افزایش ریسکهای ادراکشده چه در سطح کلان و چه در سطح بنگاهها موجب شده است که بانکها در اعطای تسهیلات جدید با دقت بیشتری عمل کنند این احتیاط اگرچه از منظر مدیریت ریسک قابل درک است اما میتواند در کوتاهمدت به کاهش جریان اعتبار در اقتصاد منجر شود؛ موضوعی که در ماه رمضان به دلیل افزایش نیازهای مصرفی اهمیت بیشتری پیدا میکند بهویژه کسبوکارهای کوچک و متوسط که وابستگی بیشتری به سرمایه در گردش دارند ممکن است در چنین شرایطی با محدودیتهای بیشتری مواجه شوند.
از سوی دیگر باید به نقش انتظارات تورمی نیز توجه کرد در فضای پرتنش حتی اگر متغیرهای واقعی تغییر محسوسی نداشته باشند، انتظارات میتوانند بهتنهایی رفتار اقتصادی را دگرگون کنند در این میان نظام بانکی بهعنوان یکی از اصلیترین کانالهای انتقال این انتظارات، تحت تأثیر مستقیم قرار میگیرد. افزایش تقاضا برای تبدیل سپردهها به داراییهای دیگر، تغییر در ترکیب سپردهها به سمت کوتاهمدت و حتی جابهجایی منابع بین بانکها از جمله پیامدهایی است که در چنین فضایی قابل مشاهده است.
با این حال آنچه در تحلیل نهایی اهمیت دارد میزان آمادگی و انعطافپذیری نظام بانکی در مواجهه با این شرایط است بانکهای ایرانی با وجود محدودیتهای ساختاری در سالهای اخیر تجربه قابلتوجهی در مدیریت شرایط خاص به دست آوردهاند. توسعه بانکداری دیجیتال، بهبود نسبی در مدیریت نقدینگی و هماهنگی بیشتر با سیاستگذار پولی از جمله نقاط قوتی است که در این دوره نیز به کمک شبکه بانکی آمده است.
میتوان گفت که تأثیر همزمانی ماه رمضان با فضای پرتنش بیش از آنکه یک بحران ساختاری برای نظام بانکی ایجاد کند، بهعنوان یک «آزمون تابآوری» عمل کرده است. این آزمون نشان میدهد که چالش اصلی بانکها نه صرفاً در تأمین منابع یا مدیریت مصارف بلکه در حفظ اعتماد عمومی و کنترل انتظارات نهفته است در اقتصادی که بخش قابلتوجهی از رفتارها بر پایه ادراک و انتظار شکل میگیرد، بانکها ناگزیرند فراتر از نقش سنتی خود عمل کنند و به بازیگرانی فعال در مدیریت فضای روانی تبدیل شوند.
در شرایط خاص ماه رمضان در کنار تحولات منطقهای اگرچه فشارهایی مقطعی بر عملکرد بانکها وارد کرده اما در عین حال فرصتی برای بازنگری در شیوههای مدیریت ریسک، تقویت زیرساختهای دیجیتال و بازتعریف ارتباط با مشتریان فراهم آورده است. اگر این فرصت بهدرستی مورد استفاده قرار گیرد میتواند به ارتقای سطح کارایی و تابآوری نظام بانکی در بلندمدت منجر شود مسیری که در شرایط پرنوسان امروز، بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد.
